Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

30 maja 2019

NR 15 (Maj 2019)

Doświadczenie traumatyczne a uzależnienie

0 72

Artykuł dotyka tematyki doświadczenia traumatycznego oraz uzależnienia i powiązań pomiędzy tymi zjawiskami. Przedstawia krótką historię pojęć, podejmuje dyskusję nad rozumieniem definicji obu zjawisk, a także skupia się na praktycznych powiązaniach pomiędzy traumą a uzależnieniem, a także ich leczeniem. Podkreśla istotę zauważania uzależnienia występującego u klientów z doświadczeniem traumy czy też zwrócenia uwagi na zaburzenia traumatyczne u pacjentów uzależnionych oraz integrowania tych zjawisk.

Krótka historia traumy i uzależnienia

Doświadczenia urazowe o wyjątkowym nasileniu, związane z wpływem przyrody lub spowodowane działaniem człowieka, zwane doświadczeniami traumatycznymi, obecne były w życiu ludzkości prawdopodobnie od początku jej historii. Podobnie możemy myśleć o temacie uzależnień – także one obecne są w doświadczeniu ludzi od wielu tysięcy lat. Traktowano je w zależności od panujących czasów jako grzech lub chorobę. Zastanawiano się, czy są spowodowane przez niezadowolonych bogów, substancje same w sobie, czynniki psychologiczne bądź socjologiczne czy też po prostu ludzką słabość. Twórcy współczesnych nauk zajmujących się uzależnieniem, np. medycyna, psychologia, biochemia itp., odrzucili czynniki, które odnoszą się do ludzkiej moralności jako wyjaśnienia powstawania uzależnień, zastępując je biologicznymi, które następnie skutecznie rozbudowywano wraz z upływem czasu i postępem naukowym. Od ocen moralnych po obiektywne stwierdzenia nadawano uzależnieniom pewną formę i kształt, które z biegiem czasu ewoluowały w zależności od odbioru społeczeństwa. W obecnych czasach zarówno pojęcie traumy, jak i uzależnienia wydaje się coraz bardziej popularne, a co za tym idzie – nadużywane. Nie ulega wątpliwości, że obydwa te zjawiska mogą się ze sobą łączyć, ważne jest jednak, by znać znaczenia obu tych pojęć i właściwie je rozumieć, by dalej móc zastanawiać się nad ich ewentualnymi powiązaniami.

Czym jest doświadczenie traumatyczne?

Obecność sytuacji i zjawisk wywołujących stres i będących przyczyną przeżyć traumatycznych jest powszechna w życiu człowieka. Traumę porównać można do blizny, ale takiej, która dotyczy psychiki. Trauma definiowana jest jako rodzaj trwałej zmiany w psychice, która powstaje na skutek przeżycia znajdującego się poza zakresem normalnych ludzkich przeżyć. Badania empiryczne wskazały, iż obserwuje się istotne różnice indywidualne w zakresie doświadczania zdarzeń traumatycznych. Wbrew pozorom dowiedziono także, iż zdarzenia powodujące silny stres, o potencjale zdarzenia traumatycznego, są zjawiskiem częstym w społeczeństwie. Z drugiej strony nietrudno jest jednak zauważyć, iż samo pojęcie traumy w obecnej populacji często używane jest nadmiarowo. Traumatycznym przeżyciem ludzie nazywają nieudaną rozmowę kwalifikacyjną i randkę, która poszła nie po naszej myśli. Dyskusje tyczące się jasnego zdefiniowania doświadczenia traumy wiążą się z trudnościami diagnostycznymi dotyczącymi jego rozpoznawania i związanych z nim skutków czy też różnicowaniem objawów klinicznych traumy od reakcji na doświadczenia o charakterze normatywnym. Niejasności te budzą kontrowersje i prowadzą do dwojakiego (jeśli tylko!) rozumienia traumy – w ujęciu szerokim oraz wąskim. W tym pierwszym trauma rozumiana jest jako każdy uraz psychiczny, jakiego doświadcza jednostka na różnych etapach swojego życia, łączący się z ryzykiem wystąpienia rozmaitych zaburzeń (poznawczych, społecznych, emocjonalnych). W tym rozumieniu za zdarzenie traumatyczne uznać możemy zagrażającą życiu chorobę onkologiczną czy też rozpad małżeństwa, który w danym przypadku prowadzi do społecznej izolacji i objawów depresji. Wąskie rozumienie zjawiska traumy zakłada, że jest ona spowodowana ciężkim stresorem (np. narażenie na utratę życia lub poważne zranienie ciała), ma najczęściej charakter nagły i niekontrolowany. Może dotyczyć wielu osób równocześnie. O traumie w tym znaczeniu mówimy także, gdy jednostka staje się świadkiem takiego zdarzenia. W tej sytuacji na myśl przywołać możemy – na przykład – uczestnictwo w wypadku drogowym.

W DSM-V trauma wymieniana jest przede wszystkim w odniesieniu do opisu PTSD – zespołu stresu pourazowego oraz zespołu ostrego stresu (ASD). Traktowana jest więc bardziej jako czynnik etiologiczny wymienionych wyżej zaburzeń, ale sama w sobie określana jest jako szczególny rodzaj stresora, przy którym wymieniono następujące zdarzenia: (1) narażenie na śmierć, (2) narażenie na zagrożenie śmiercią, (3) narażenie na poważne obrażenia lub zagrożenie takimi obrażeniami oraz (4) narażenie na przemoc seksualną lub groźbę przemocy seksualnej. Trauma jest więc pojęciem, które w zależności od punktu widzenia nieco zmienia swój sens – każdy może rozumieć je nieco inaczej.

Uzależnienie – co tak naprawdę oznacza?

Uzależnienie towarzyszy człowiekowi od zarania dziejów. Trudno jest czasami oddzielić język potoczny od naukowego, zatem słyszymy, że ktoś jest „uzależniony od koloru czarnego”, bo takie najczęściej nosi ubrania. Na wstępie tego akapitu warto zatem w sposób jasny i klarowny ustalić, co w świetle psychologii uzależnieniem jest, a co nim nie jest. Uzależnienia objawiają się silnym pragnieniem lub poczuciem przymusu przyjmowania danej substancji psychoaktywnej bądź wielokrotnego wykonywania lub powtarzania określonej czynności czy grupy czynności, a także niemożnością kontrolowania swojego zachowania w tej sytuacji. Do lamusa należy odłożyć przekonania, że uzależnienie to oznaka słabej woli i wystarczy pewnego dnia stwierdzić, że nie będzie się już danej substancji przyjmować – i tak właśnie się stanie. Mówiąc o uzależnieniu, wskazujemy, iż używanie substancji uzyskało priorytet znacznie większy dla danej osoby niż inne jej zachowania, które poprzednio miały większe znaczenie. W takiej sytuacji zainteresowania, które kiedyś stanowiły istotny element życia, przestają być dla człowieka najważniejsze – na przykład osoba, która wyczynowo trenowała bieganie, porzuca sport na rzecz przyjmowania substancji bądź wykonywania czynności, od których stała się uzależniona pomimo strat, jakie przez to ponosi. Centralną właściwością charakteryzującą zespół uzależnienia od określonej substancji lub zachowania jest silny przymus – pragnienie zażycia danej substancji lub wielokrotnego powtarzania danej czynności.

Trauma a uzależnienie, uzależnienie a trauma

Wyobraźmy sobie następujące sytuacje:
 

Alicja ma 40 lat. Niedawno w samochód jej męża, Andrzeja, którym jechał do pracy, wjechała ciężarówka. Andrzej zginął na miejscu. Od tego czasu Alicja nie może normalnie funkcjonować – trudno jest jej wykonywać codzienne czynności. Ma problemy ze snem, często wybucha płaczem, krzyczy na córkę i nie radzi sobie w pracy. Jest właścicielką małego sklepu, w którym tak naprawdę odpowiedzialna jest za wszystko – zamawia towary, czasami sama stoi za ladą, dba, by jej pracownicy byli zadowoleni. Od śmierci Andrzeja nie czuje już takiej potrzeby. By łatwiej radzić sobie z trudnościami, zaczęła wypijać dziennie po kilka drinków. Zaczynała od jednego, teraz dochodzi do mniej więcej czterech. Nie widzi w tym problemu, bo to ją rozluźnia i pomaga zapomnieć o przerażających wydarzeniach z przeszłości i skupić się na chwili obecnej.

...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy