Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

1 kwietnia 2019

NR 14 (Marzec 2019)

Chronotyp, czyli „ranne ptaszki” i „nocne marki”

0 251

Można powiedzieć, że ludzie od zawsze różnili się co do preferowanych pór zasypiania i budzenia się oraz pór podejmowania codziennych czynności (wcześniej lub później w ciągu doby). Znalazło to swój wyraz w języku potocznym określającym osoby wybierające wcześniejsze pory jako „ranne ptaszki” lub „skowronki”, a osoby preferujące późniejsze pory jako „nocne marki” lub „sowy”. Powstało też wiele powiedzeń wartościujących te preferencje, jak chociażby anglosaskie powiedzenie przypisywane Beniaminowi Franklinowi: „Early to bed and early to rise makes man healthy, wealthy, and wise” („Wczesne chodzenie spać i wczesne wstawanie czynią człowieka zdrowym, zamożnym i mądrym” za: Kontrymowicz-Ogińska, 2011).

Zainteresowanie nauki tą problematyką jest stosunkowo niedawne i sięga początków XX wieku (O’Shea, 1900 za Horne & Ostberg, 1976), kiedy termin „poranność” (ang. morningness) oraz „wieczorność” (ang. eveningness) zostały zastosowane do opisu dwóch typów dziennego przebiegu samopoczucia, tj. pogarszania się lub poprawy od rana do wieczora. Kleitman (1939/1969, za Horne & Ostberg, 1976) zastosował sformułowanie typ poranny (ang. morning type) do określenia preferencji wcześniejszych i typ wieczorny (ang. evening type) do określenia preferencji późniejszych pór snu. Pojęcie typu cyrkadialnego lub inaczej okołodobowego pojawiło się wraz z rozwojem chronobiologii w latach 50. XX wieku. Ostatnie dekady obfitują w badania porównawcze obu typów. Obecnie w literaturze przedmiotu coraz częściej stosuje się pojęcie chronotyp (ang. chronotype), np. Adan i in., 2012; Kontrymowicz-Ogińska, 2011.
Nazwy te przyporządkowane są wspomnianym wcześniej wzorom zachowania i tak typ poranny (lub chronotyp poranny) kładzie się spać wcześnie wieczorem i budzi się wcześnie rano, wcześnie też w ciągu dnia osiąga optymalny poziom odczuwanego pobudzenia oraz funkcjonowania związanego z wysiłkiem umysłowym i fizycznym. Odmienny wzór zachowania jest charakterystyczny dla typu wieczornego (chronotypu wieczornego), który kładzie się spać późnym wieczorem i budzi się późno w ciągu dnia. Najlepsze samopoczucie i najlepszy poziom funkcjonowania wymagającego wysiłku umysłowego lub fizycznego osiąga pod koniec dnia, wieczorem lub w nocy.
Wyróżnione typy stanowią bieguny wymiaru poranność – wieczorność. Około 30–40% ogółu dorosłych ludzi należy do jednego z tych dwóch typów (ze skrajnym lub umiarkowanym nasileniem poranności lub wieczorności). Najliczniejszą kategorię, bo 60–70% stanowi typ pośredni (ang. intermediate type), który – jak sama nazwa wskazuje – nie przejawia skrajnych upodobań co do pory snu i codziennych aktywności (Natale & Ciogna, 2002). Obserwacje tych odmiennych wzorów zachowania doprowadziły do poszukiwania odpowiedzi na pytanie: Dlaczego ludzie różnią się pod względem chronotypu?

Biologiczne uwarunkowania chronotypu

Zegar biologiczny i rytm okołodobowy a chronotyp

Wśród chronobiologów przeważa przekonanie, że chronotyp jest behawioralną manifestacją rytmiczności okołodobowej procesów życiowych organizmu (np. Horne & Östberg, 1976; Kerkhof i in., 1996). Oznacza to, że w zachowaniu i preferencjach obu typów przejawia się to, jak działa ich zegar biologiczny. Zegar biologiczny jest przenośną nazwą neuronalnych struktur odmierzających czas i dostosowujących funkcje życiowe organizmów żywych do związanej z dniem i nocą dobowej zmienności środowiska ziemskiego. W efekcie pracy zegara biologicznego funkcje życiowe wykazują rytm okołodobowy (ang. circadian rhythm). Rytm okołodobowy przejawia się – najogólniej ujmując – we wzroście wartości lub intensywności procesów życiowych (np. temperatura ciała) w dzień, aż do osiągnięcia najwyższego poziomu (pora jego wystąpienia nazywana jest fazą lub akrofazą rytmu), po której następuje spadek (przypadający na noc), aż do osiągnięcia minimum we wczesnych godzinach rannych. Po osiągnięciu minimum następuje ponowny wzrost już w następnym cyklu. Czas potrzebny do przebiegu pełnego cyklu zmian jest nazywany okresem rytmu. W przypadku rytmu okołodobowego wynosi on 24 godziny.

Czym różni się rytm biologiczny typów porannych i wieczornych?

Badania eksperymentalne rytmów okołodobowych najlepszych wskaźników pracy zegara biologicznego, czyli wewnętrznej temperatury ciała oraz zawartości melatoniny (hormon ciemności produkowany przez szyszynkę) w płynach ustrojowych, pokazały, na czym polegają różnice pomiędzy typem porannym i wieczornym. Wykazano w nich wcześniejsze występowanie fazy okołodobowego rytmu temperatury ciała u typów porannych niż u typów wieczornych (o 2–12 godzin) i tendencję do skracania okresu rytmu u typów porannych, a wydłużania u typów wieczornych (Duffy et al., 2001; Hasan et al., 2012). Pojawienie się melatoniny w płynach ustrojowych, jej najwyższe stężenie oraz spadek zaobserwowano u typów porannych o trzy godziny wcześniej niż u typów wieczornych (np. Gibertini et al., 1999). Także w rytmie kortyzolu wystąpiło wcześniejsze położenie fazy u typów porannych w porównaniu do typów wieczornych oraz wyższa jego zawartość w płynach ustrojowych rano u typów porannych w odróżnieniu od typów wieczornych (np. Bailey & Heitkemper, 2001). Kortyzol działa aktywizująco i dlatego jego wyższy poziom może wyjaśniać wyższą sprawność funkcjonowania i lepsze samopoczucie w godzinach rannych u typów porannych w porównaniu do typów wieczornych. Podobnie do innych rytmów okołodobowych zachowuje się cykl dobowy snu i czuwania. Badania zgodnie potwierdziły, że sen typów porannych zaczyna się wcześniej i wcześniej się kończy niż sen typów wieczornych (np. Horne & Östberg, 1976; Taillard et al., 2011). Poza tym typy poranne w porównaniu do wieczornych szybciej zasypiają (mają krótszy czas latencji snu), dłużej śpią, wyżej oceniają jakość swojego snu (np. Kerkhof, 1996) i mają bardziej stabilne pory snu (Ciarkowska, 2010).

Chronotyp i geny

Przyjmuje się, że chronotyp jako behawioralna ekspresja rytmu okołodobowego jest zależny od genów, ponieważ niektóre geny (tzw. geny zegarowe) są molekularnym mechanizmem zegara biologicznego. Na genetyczne uwarunkowanie chronotypu wskazuje duże prawdopodobieństwo (50%) jego dziedziczenia wykazane w badaniach dużych grup bliźniąt w wielu krajach (np. Hur, 2007; Barclay et al., 2010). Brakuje zgodności wyników badań, chociaż w wielu z nich już wykazano związek chronotypu z polimorfizmem genów zegarowych o nazwach CLOCK, PER1, PER2 i PER3 (np. Katzenberg et al., 1998; Mishima et al., 2005).

Inne niż biologiczne uwarunkowania chronotypu

Środowisko naturalne a chronotyp

Udokumentowane w badaniach oddziaływanie środowiska naturalnego dotyczy strefy klimatycznej, długości i szerokości geograficznej oraz fotoperiodu (okres oddziaływania światła w cyklu dobowym). Stwierdzono bardziej poranną orientację ludzi w Europie centralnej, wschodniej i północnej, a bardziej wieczorną orientację ludzi żyjących w klimatach subtropikalnych (Randler, 2008). U osób urodzonych jesienią i zimą zaznacza się tendencja do poranności, a u urodzonych w lecie i na wiosnę tendencja do wieczorności (Natale & Adan, 1999). Tłumaczy się to oddziaływaniem czasu trwania fotoperiodu – i tak wydłużający się na wiosnę fotoperiod dla urodzonych w tym czasie sprzyja wydłużeniu czasu pojawienia się najwyższej wartości (opóźnianiu wystąpienia fazy), co oznacza tendencję do wieczorności. Skracający się fotoperiod jesienią i zimą sprzyja przyspieszeniu fazy (skróceniu czasu pojawienia się fazy) charakterystycznej dla poranności.

Czynniki społeczne a chronotyp

Określony chronotyp także kształtują czynniki społeczne, tzw. synchronizatory społeczne pracy zegara biologicznego, takie jak miejscowe normy kulturowe i tradycja, np. sjesta w cieplejszym klimacie oraz system organizacji czasu pracy i nauki (Wittmann i in., 2006). Wykazano, że młode osoby, które pracują, są bardziej poranne niż osoby w tym samym wieku, które studiują. Okazuje się zatem, że wykonywanie regularnej pracy może modyfikować rytm okołodobowy (Park i in., 1997). Poza tym poranność w odróżnieniu od wieczorności jest także związana z większą regularnością stylu życia (Monk i in., 2004).

Płeć i wiek a chronotyp

Czynniki indywidualne związane z chronotypem to płeć i wiek. Okazało się w wielu badaniach, że kobiety są bardziej poranne niż mężczyźni (Adan & Natale, 2002). Różnica ta jest niewielka, ale istotna statystycznie. Chronotyp zmienia się także w ciągu życia. Dzieci do osiągnięcia wieku dojrzewania charakteryzują się porannością (Zimmermann, 2016). W okresie dojrzewania (12.–17. r.ż.) stają się wyraźnie wieczorne (Roenneberg i in., 2004), ale od momentu rozpoczęcia pracy zawodowej wzrasta tendencja do poranności (Roenneberg i in., 2004). W miarę starzenia się wzrasta nadal tendencja do poranności z powodu związanych z wiekiem zmian w pracy zegara biologicznego (osłabienie systemu) (Klei et al., 2005).

Czy i jak chronotyp wyraża się w funkcjonowaniu psychicznym? Subiektywnie odczuwana aktywacja (pobudzenie)

Dzienny przebieg subiektywnie odczuwanego pobudzenia (ang. alertness, vigilance) był często badany u typu porannego i wieczornego zarówno w narzuconych obu typom porach snu i czuwania, jak i w porach spontanicznie przez nich wybranych (np. Kerkhof i in., 1980; Natale & Cicogna P., 1996). W sytuacji narzuconych pór snu i czuwania typy poranne w porównaniu do typów wieczornych posiadały wyższy poziom pobudzenia rano a niższy później w ciągu dnia. Dzienny trend subiektywnego pobudzenia charakteryzował się u typów porannych spadkiem w ciągu dnia, a u typów wieczornych wzrostem. W spontanicznie wybranych porach snu i czuwania stwierdzono te różnice tylko w grupach skrajnych (pomiędzy typem zdecydowanie porannym i zdecydowanie wieczornym).

Nastrój

Nastrój jest świadomym stanem afektywnym niezwiązanym z obiektem, ale uwarunkowanym wewnętrznie i odnosi się do odczuwania przyjemności/nieprzyjemności oraz stanu aktywacji. W koncepcjach nastroju, opisując jego strukturę, stosuje się modele dwuczynnikowe lub trójczynnikowe. Model Watsona (2000) przyjmuje występowanie dwóch wymiarów nastroju, tj. (1) nastroju pozytywnego i (2) nastroju negatywnego, a model Thayera (1989): (1) wymiaru pobudzenia energetycznego i (2) wymiaru pobudzenia napięciowego. Nastrój pozytywny pokrywa się w pewnym stopniu z pobudzeniem energetycznym, a nastrój negatywny z pobudzeniem napięciowym. Dokładniej wydają się opisywać nastrój koncepcje trójczynnikowe – koncepcja Matthewsa, Jonesa i Chamberlaina (1990) obok (1) pobudzenia energetycznego i (2) pobudzenia napięciowego wyróżnia (3) wymiar tonu hedonistycznego. Można przyjąć, że pobudzenie energetyczne odpowiada fizycznym i poznawczym aspektom nastroju pozytywnego, a tonus hedonistyczny – aspektom afektywnym nastroju pozytywnego. Wczesne badania (Kerhof, 1980; Thayer, 1989) pokazały, że typy poranne przejawiały wyższy poziom pobudzenia energetycznego w porze ranno-przedpołudniowej, a typy wieczorne w porze popołudniowo-wieczornej. W późniejszych badaniach skrajnych typów porannych i wieczornych (Jankowski i Ciarkowska, 2008) wykazano wyższy poziom pobudzenia napięciowego i niższy tonu hedonistycznego przez cały dzień u typu wieczornego w porównaniu do porannego. Zaś pobudzenie energetyczne było wyższe u typów porannych niż u wieczornych w godzinach 08.00–17.00, później różnice te zanikały. Obie grupy wykazywały podobny dzienny przebieg pobudzenia napięciowego i tonu hedonistycznego, a typy wieczorne charakteryzowały się niższym ogólnym dziennym poziomem tonu hedonistycznego i wyższym poziomem pobudzenia napięciowego niż typy poranne.

Funkcjonowanie poznawcze

Mimo wielu badań zależności dziennego przebiegu funkcjonowania poznawczego od chronotypu (np. Cavallera et al., 2011) trudno jest uogólniać ich wyniki z powodu różnorodności badanych procesów poznawczych oraz stosowanych metod badawczych. W badaniu wykonania prostego motorycznego zadania co dwie godziny w godzinach od 08.00 do 22.00 u typów wieczornych następowała poprawa wykonania od rana do wieczora, a u typów porannych pogarszanie (różnica pomiędzy fazami wykonania obu typów wyniosła 12 godzin) (Horne et al., 1980). W zadaniach angażujących pamięć różnica pory osiągnięcia najlepszego wykonania pomiędzy typami porannymi i wieczornymi wynosiła od 2 do 6 godzin na korzyść typu porannego (Adan, 1991; Natale & Lorenzetti, 1997; Petros et al., 1990). Monk i Leng (1986) wykazali większą różnicę pomiędzy fazami rytmu wykonania zadania przez typy poranne i wieczorne dla bardziej złożonego zadania (rozumowanie logiczne) niż prostego (przeszukiwanie seryjne). Autorzy uważają, że zadania bardziej złożone, angażujące więcej zasobów poznawczych i zastosowania różnych strategii ich rozwiązania mogą mieć wpływ na dzienne różnice w ich wykonaniu przez oba typy.
Bardziej interesujące okazało się jakościowe i całościowe podejście, czyli badanie różnic pomiędzy typami w zakresie stylu poznawczego, to znaczy preferowanych strategii przetwarzania informacji (Sterberg & Zhang, 2001). Tak więc z punktu widzenia stylu poznawczego wykazano związek typu wieczornego z niezależnym i kreatywnym stylem myślenia (Giampietro & Cavallera, 2007). Wykazano, że typy poranne mają tendencję do stosowania lewopółkulowych strategii myślenia (analityczne i sekwencyjne rozumowanie słowne), a typy wieczorne do strategii prawopółkulowych (intuicyjne, przestrzenne przetwarzanie informacji) (Fabbri et al., 2007).

Czy typ poranny i wieczorny różnią się osobowościowo?

Różnice pomiędzy typem porannym i wieczornym dotyczą nie tylko położenia fazy rytmu biologicznego, ale także cech osobowości. Najwyraźniejszy związek (potwierdzony we wszystkich badaniach) wystąpił pomiędzy porannością i sumiennością oznaczającą zdyscyplinowanie, zorganizowanie oraz rzetelne i odpowiedzialne podejście do obowiązków. Wystąpił też związek poranności z ugodowością (sympatia i życzliwość wobec innych osób oraz chęć pomagania innym) oraz stabilnością emocjonalną (Hogben et al., 2007; Randler, 2008). Brakuje pełnej zgodności wyników, ale większość badań pokazuje, że typy wieczorne w porównaniu do porannych są bardziej ekstrawertywne, impulsywne i charakteryzują się wyższą otwartością na nowe doświadczenia i ich poszukiwaniem (Jackson & Gerard, 1996), (Randler, 2008c; Tonetti et al., 2009). W polskim badaniu związku temperamentu z chronotypem wykazano związek poranności z takimi wymiarami temperamentu, jak siła procesów hamowania, ruchliwość procesów emocjonalnych oraz wytrzymałość (odporność na sytuacje trudne zawierające duży ładunek stymulacyjny) (Ciarkowska, 2003).

Chronotyp a zdrowie

Ujmując problematykę chronotypu z szerszej perspektywy, można przyjąć, że chronotyp poranny różni się od wieczornego pod względem stylu życia (ang. lifestyle). Nawyki typu porannego uznaje się za bezpieczne dla zdrowia, a nawyki typu wieczornego za stwarzające ryzyko dla zdrowia (Adan i in., 2012).
Analizując wzór zachowania typu wieczornego z punktu widzenia otoczenia społecznego, można stwierdzić, że typ zarówno skrajnie, jak i umiarkowanie wieczorny jest chronicznie opóźniony w stosunku do cyklu: aktywność-odpoczynek nocny otoczenia społecznego. W literaturze przedmiotu opisuje się ten stan przy pomocy terminu social jet lag, który można przetłumaczyć jako zespół społecznego długu czasowego (Levandovski et al., 2011). Skutki tego to przede wszystkim deficyt snu u t...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy