Chronotyp, czyli „ranne ptaszki” i „nocne marki”

Temat numeru

Można powiedzieć, że ludzie od zawsze różnili się co do preferowanych pór zasypiania i budzenia się oraz pór podejmowania codziennych czynności (wcześniej lub później w ciągu doby). Znalazło to swój wyraz w języku potocznym określającym osoby wybierające wcześniejsze pory jako „ranne ptaszki” lub „skowronki”, a osoby preferujące późniejsze pory jako „nocne marki” lub „sowy”. Powstało też wiele powiedzeń wartościujących te preferencje, jak chociażby anglosaskie powiedzenie przypisywane Beniaminowi Franklinowi: „Early to bed and early to rise makes man healthy, wealthy, and wise” („Wczesne chodzenie spać i wczesne wstawanie czynią człowieka zdrowym, zamożnym i mądrym” za: Kontrymowicz-Ogińska, 2011).

Zainteresowanie nauki tą problematyką jest stosunkowo niedawne i sięga początków XX wieku (O’Shea, 1900 za Horne & Ostberg, 1976), kiedy termin „poranność” (ang. morningness) oraz „wieczorność” (ang. eveningness) zostały zastosowane do opisu dwóch typów dziennego przebiegu samopoczucia, tj. pogarszania się lub poprawy od rana do wieczora. Kleitman (1939/1969, za Horne & Ostberg, 1976) zastosował sformułowanie typ poranny (ang. morning type) do określenia preferencji wcześniejszych i typ wieczorny (ang. evening type) do określenia preferencji późniejszych pór snu. Pojęcie typu cyrkadialnego lub inaczej okołodobowego pojawiło się wraz z rozwojem chronobiologii w latach 50. XX wieku. Ostatnie dekady obfitują w badania porównawcze obu typów. Obecnie w literaturze przedmiotu coraz częściej stosuje się pojęcie chronotyp (ang. chronotype), np. Adan i in., 2012; Kontrymowicz-Ogińska, 2011.
Nazwy te przyporządkowane są wspomnianym wcześniej wzorom zachowania i tak typ poranny (lub chronotyp poranny) kładzie się spać wcześnie wieczorem i budzi się wcześnie rano, wcześnie też w ciągu dnia osiąga optymalny poziom odczuwanego pobudzenia oraz funkcjonowania związanego z wysiłkiem umysłowym i fizycznym. Odmienny wzór zachowania jest charakterystyczny dla typu wieczornego (chronotypu wieczornego), który kładzie się spać późnym wieczorem i budzi się późno w ciągu dnia. Najlepsze samopoczucie i najlepszy poziom funkcjonowania wymagającego wysiłku umysłowego lub fizycznego osiąga pod koniec dnia, wieczorem lub w nocy.
Wyróżnione typy stanowią bieguny wymiaru poranność – wieczorność. Około 30–40% ogółu dorosłych ludzi należy do jednego z tych dwóch typów (ze skrajnym lub umiarkowanym nasileniem poranności lub wieczorności). Najliczniejszą kategorię, bo 60–70% stanowi typ pośredni (ang. intermediate type), który – jak sama nazwa wskazuje – nie przejawia skrajnych upodobań co do pory snu i codziennych aktywności (Natale & Ciogna, 2002). Obserwacje tych odmiennych wzorów zachowania doprowadziły do poszukiwania odpowiedzi na pytanie: Dlaczego ludzie różnią się pod względem chronotypu?

Biologiczne uwarunkowania chronotypu

Zegar biologiczny i rytm okołodobowy a chronotyp

Wśród chronobiologów przeważa przekonanie, że chronotyp jest behawioralną manifestacją rytmiczności okołodobowej procesów życiowych organizmu (np. Horne & Östberg, 1976; Kerkhof i in., 1996). Oznacza to, że w zachowaniu i preferencjach obu typów przejawia się to, jak działa ich zegar biologiczny. Zegar biologiczny jest przenośną nazwą neuronalnych struktur odmierzających czas i dostosowujących funkcje życiowe organizmów żywych do związanej z dniem i nocą dobowej zmienności środowiska ziemskiego. W efekcie pracy zegara biologicznego funkcje życiowe wykazują rytm okołodobowy (ang. circadian rhythm). Rytm okołodobowy przejawia się – najogólniej ujmując – we wzroście wartości lub intensywności procesów życiowych (np. temperatura ciała) w dzień, aż do osiągnięcia najwyższego poziomu (pora jego wystąpienia nazywana jest fazą lub akrofazą rytmu), po której następuje spadek (przypadający na noc), aż do osiągnięcia minimum we wczesnych godzinach rannych. Po osiągnięciu minimum następuje ponowny wzrost już w następnym cyklu. Czas potrzebny do przebiegu pełnego cyklu zmian jest nazywany okresem rytmu. W przypadku rytmu okołodobowego wynosi on 24 godziny.

POL...

pozostałe 90% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Przypisy