Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychiatria w psychologii

20 listopada 2020

NR 24 (Listopad 2020)

Cała prawda o marzeniach sennych

3

Zaledwie 60 lat temu polisomnografia i pierwsze systemy kodowania stadiów snu umożliwiły dokładny fizjologiczny opis tego, co dzieje się z nami, kiedy śpimy. Prowadzone obserwacje pozwoliły podzielić sen na dwa rodzaje – sen NREM, czyli sen bez szybkich ruchów gałek ocznych i sen REM, czyli sen z szybkimi ruchami gałek ocznych, dla którego charakterystyczne jest występowanie marzeń sennych.

Już od stuleci istniały obszerne opisy, zawierające interpretacje marzeń sennych (potocznie snów). Odnaleźć je można w Biblii (np. interpretacje marzeń sennych przez Józefa w Księdze Rodzaju Starego Testamentu) oraz w świętych księgach innych religii. Znaczenie interpretacji marzeń sennych w leczeniu zaburzeń psychicznych najsilniej podkreślał Zygmunt Freud. Dzisiaj zdajemy sobie sprawę z tego, jak mało wiemy o znaczeniu i funkcji marzeń sennych – szczególnie o tym, jak one przebiegają. Jesteśmy w stanie opisać fizjologię snu i leczyć jego zaburzenia, ale to, co naukowo możemy stwierdzić na temat marzeń sennych, jest nadal ograniczone.

POLECAMY

Występowanie marzeń sennych

Marzenia senne są zasadniczo naszymi myślami podczas snu. Osoby znacznie różnią się tym, o czym śnią, jak często pamiętają swoje marzenia senne i czy miewają koszmary. W nocy tracą świadomość mimo utrzymującej się aktywności neuronalnej, a przebudzone w trakcie snu REM zgłaszają żywe sensomotoryczne halucynacje z przewagą obrazów oraz bardziej lub mniej logiczną narracją i występowaniem postaci, których działań często nie rozumieją. Fazy snu REM w kolejnych cyklach snu różnią się długością – od okresów trwających zaledwie kilka minut w pierwszym cyklu snu do takich, które trwają nawet ponad godzinę w ostatnim cyklu snu, co najbardziej jest widoczne u osób odsypiających niedobór snu, np. w weekendy. U osoby dorosłej, przy regularnych porach snu, w ciągu nocy występuje zwykle około czterech, pięciu okresów snu REM, które łącznie stanowią około 20% całkowitego czasu snu. Można więc założyć, że marzenia senne występują co najmniej 3–5 razy każdej nocy. Nie oznacza to jednak, że zostaną one zapamiętane. W pamięci pozostaną tylko te najbardziej żywe, barwne, wyzwalające emocje, które spowodowały wybudzenie się ze snu REM. Typowo takie marzenia senne występują dopiero w dłuższych okresach snu REM, czyli w drugiej połowie nocy. Osoby śpiące zbyt krótko, z niedoborem snu, mogą takich marzeń sennych nie doświadczać. Marzenia senne niepowiązane z przeżywaniem emocji, czyli te z krótkich okresów snu REM oraz występujące w okresach snu NREM najczęściej nie są pamiętane.

To, że człowiek śni także podczas snu NREM, jest nową wiedzą. Początkowo uważano, że marzenia senne występują wyłącznie podczas snu REM. Z czasem została zauważona także aktywność myślowa mózgu podczas snu NREM. Marzenia senne fazy NREM różnią się jednak od snów fazy REM – te pierwsze są bardziej fragmentaryczne i związane z codziennymi troskami niż charakterystyczne dla fazy REM emocjonalne, halucynacyjne, wizualne narracje. Intensywność przeżywania marzeń sennych decyduje o tym, jak łatwo jest je sobie przypomnieć po obudzeniu. Badania naukowe polegające na wybudzaniu zdrowych ochotników ze snu wykazały, że średnio pamiętali około 82% marzeń sennych ze snu REM i 53% ze snu NREM poprzedzającego sen REM.

Treści marzeń sennych

Emocjonalne nacechowanie marzeń sennych związane jest ze zwiększoną aktywnością układu limbicznego podczas snu REM. Układ ten uczestniczy też w utrwalaniu pamięci. Z tego względu marzenia senne często zawierają treści autobiograficzne. Wydarzenia życiowe i osoby znajome mają wysokie prawdopodobieństwo pojawienia się w marzeniach sennych, mimo że bardzo często wątki przeżytych w realnym życiu zdarzeń są zniekształcone. Narracje i obrazy, które nasz mózg generuje podczas snu, bardzo często są dziwaczne, ale jednocześnie znajome i nieraz wręcz intymne. Ludzie wiedzą, o czym śnią, nawet jeśli różni się to znacznie od tego, co doświadczają w rzeczywistości. W marzeniach sennych nie są przestrzegane reguły, nawet te dotyczące chronologii i czasu, a zachowania są często pozbawione logiki lub moralności. Próby zrozumienia marzeń sennych, znalezienia w nich sensu i związku z życiem na jawie pojawiają się dopiero po przebudzeniu.

Badacze spierają się co do tego, czy marzenia senne odzwierciedlają nasze świadome przeżycia w ciągu dnia, czy też należy traktować całkowicie niezależnie to, co jest przeżywane w stanie jasnej świadomości od doświadczeń podczas snu. Hipoteza ciągłości zakłada, że to, na czym nam zależy lub czym są głównie zajęte nasze myśli w okresie czuwania, będzie się często pojawiać w marzeniach sennych. Zatem sny są do pewnego stopnia odbiciem emocji w ciągu dnia. Osoby, które przeżyły traumatyczne zdarzenie, będą miały bardziej intensywne i nieprzyjemne marzenia senne niż osoby, które tego nie doświadczyły. Silny związek marzeń sennych z przeżyciami w ciągu dnia obecny jest nie tylko przy doświadczeniach traumatycznych. Po wieczornej sesji wysoce interaktywnej gry zręcznościowej nawet 30% treści marzeń sennych może być z nią związanych. Nowe doświadczenia mają większe prawdopodobieństwo pojawienia się w narracji marzeń sennych. Jednak związek marzeń sennych z doświadczeniami z okresu czuwania nie musi manifestować się w konkretnej treści snu – ton emocjonalny ma silniejszy związek. Sen umożliwia więc ponowne przetworzenie doświadczeń z dnia i związanych z nimi emocji. Do treści snów włączane są doświadczenia z okresu czuwania, aby umożliwić rozwiązanie problemów dnia. Niemniej to, co ludzie pamiętają rano, to mogą być wątki, postaci i rzeczy, które najłatwiej im zidentyfikować, czyli te, które znają z okresu czuwania. Obecnie dominuje pogląd, że podczas snu REM mózg porządkuje ślady pamięciowe – szczególnie związane z emocjami – i wzmacnia połączenia synaptyczne niewykorzystywane w ciągu dnia, aby zachować ich funkcjonalność. Sieć neuronalna składająca się u człowieka z 100 mld neuronów jest w tym celu w czasie snu REM aktywowana. Początkowo marzenia senne mogą stanowić odbicie rzeczywistości. Im dłużej trwają, tym bardziej stają się dziwaczne, chaotyczne, barwne. Występują też zdarzenia, które nie miały w rzeczywistości miejsca, ale dzięki ich doświadczaniu podczas snu integralność mózgu i jego ogromne możliwości zostają zachowane. Osoby nieumiejące pływać w marzeniach sennych pływają, a nietańczące tańczą… Mimo iż te umiejętności nie są w realnym życiu wykorzystywane, nie są bezpowrotnie tracone. Największa potrzeba śnienia jest w okresie intensywnego uczenia się i nabywania nowych umiejętności. U noworodków i niemowląt sen REM stanowi nawet do 50% całkowitego czasu snu, a u osób dorosłych 20%. Zwiększenie ilości snu REM obserwuje się u studentów w czasie intensywnego uczenia się podczas sesji. W wieku podeszłym ilość snu REM znacznie obniża się. Spadek liczby szybkich ruchów gałek ocznych w czasie snu REM jest biologicznym markerem zwiększonego ryzyka zachorowania na otępienie alzheimerowskie. Stan taki jest także powiązany z ubogim przeżywaniem marzeń sennych.
Podobnie jak w stanie jasnej świadomości ludzie posiadają różne zdolności zapamiętywania przeżywanych zdarzeń, tak rano z różną częstością będą mogły powiedzieć, o czym były ich marzenia senne. Różnice indywidualne z okresu czuwania manifestują się także w nocy – w treści, formie i emocjonalnym tonie snów. Osoby, które charakteryzują się wyższą otwartością na doświadczenia, częściej są w stanie przywołać treść swoich marzeń sennych. Także nastrój przed snem, stopień pobudzenia fizjologicznego podczas snu, prawdopodobieństwo wybudzenia ze snu REM związane są z przypominaniem sobie marzeń sennych. Czas snu pełni tutaj istotne znaczenie, ponieważ im dłuższy jest czas snu, tym dłuższe są okresy snu REM, szczególnie w drugiej połowie nocy. Jakość snu także wiąże się z częstością pamiętania treści marzeń sennych – im wyższa jakość snu, tym więcej marzeń sennych jest zapamiętanych, a zaburzenia snu mogą to uniemożliwiać. Osoby cierpiące na bezsenność, ale też na bezdech senny, mają trudności w przywołaniu marzeń sennych.

To, czy marzenia senne będą zapamiętane, zależy także od tego, w jakim momencie nastąpi przebudzenie. Jeśli osoba obudzi się w czasie trwania snu REM, to prawdopodobieństwo, że będzie pamiętać, o czym śniła, jest największe. Im dłużej od końca snu REM, tym bardziej to prawdopodobieństwo spada. Naukowcy wskazują także, że większość marzeń sennych nie jest zapominana, a raczej ich treść nie została utrwalona w pamięci.

Brak możliwości przypomnienia sobie marzeń sennych nie oznacza ich całkowitego braku. Jeśli wybudzenie nie nastąpiło w trakcie snu REM, pamiętany jest raczej mały odsetek marzeń sennych. Dzienniki marzeń sennych zwykle zawierają średnio jeden wpis na noc. Badania naukowe polegające na wymuszonych wybudzeniach ze snu REM pokazują jednak, że podczas jednej nocy możemy mieć do około pięciu narracji sennych. Większości marzeń sennych nie jesteśmy więc w stanie przywołać rano. 

Funkcje marzeń sennych

Współczesne teorie dotyczące funkcji marzeń kładą nacisk na ich funkcje adaptacyjne. Marzenia senne mają zapewnić możliwość poradzenia sobie z emocjami. Regulacje emocji i snu mają wspólne podłoże neurobiologiczne, na co wskazuje obecność kontinuum między czuwaniem a snem REM w aktywności ciała migdałowatego, hipokampa i kory przedczołowej. Sen REM pełni kluczową funkcję w afektywnym przetwarzaniu doświadczeń z okresu czuwania i konsolidacji wspomnień nacechowanych emocjonalnie. Badania fizjologiczne w czasie snu REM wskazują, że kora przedczołowa jest stłumiona w tej fazie snu, więc myśli podczas marzeń sennych nie są ograniczone w taki sposób, w jaki osoba byłaby skłonna je racjonalnie układać w okresie czuwania. Sen REM poza porządkowaniem śladów pamięciowych jest też potrzebny do znajdowania rozwiązań problemów wymagających myślenia nieszablonowego. Podczas tej fazy snu kora wzrokowa mózgu jest bardzo aktywna, co pozwala na wizualizacje możliwych rozwiązań i symulację świata rzeczywistego w celu ułatwienia rozwiązywania problemów i radzenia sobie z emocjami.

Badania na szczurach pokazały, że komórki aktywne podczas uczenia w trakcie czuwania są aktywne ponownie podczas snu REM. Sen REM odgrywa więc szczególną rolę w kon...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy