Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

16 maja 2022

NR 33 (Maj 2022)

Współpraca na linii neurolog – psycholog – psychoterapeuta

0 361

Zrozumienie związku między zaburzeniami pracy mózgu a zaburzeniami psychicznymi pozwala na postawienie właściwej diagnozy i daje lepsze możliwości leczenia pacjentów, ponieważ sięga do samego źródła dysfunkcji. W celu wdrożenia optymalnego pod względem skuteczności leczenia czy rehabilitacji pojawia się zatem potrzeba uzupełnienia procesu diagnostycznego o badanie neuropsychologiczne z wykorzystaniem czułych i trafnych metod diagnostycznych.

Celem kompleksowej rehabilitacji powinno być zapewnienie choremu umiejętności potrzebnych do optymalnego funkcjonowania fizycznego, psychicznego oraz społecznego. Obecność neuropsychologa, a także psychologa jest istotna z punktu widzenia nie tylko pacjenta, lecz także interdyscyplinarnego zespołu leczącego, któremu ułatwia pracę, odsłaniając pełen obraz stanu psychofizycznego pacjenta na różnych poziomach jego funkcjonowania poprzez uzupełnienie wiedzy z różnych dziedzin psychologii i medycyny. Informacje przekazywane przez specjalistów z dziedziny psychologii i funkcjonowania ludzkiej psychiki pozwalają na ocenę stanu emocjonalnego i poznawczego osoby chorej, co może w istotny sposób przekładać się na proces leczenia, rehabilitacji i opieki.

POLECAMY

Rola mózgu

Mózg jest niezwykle złożonym organem, dlatego urazy, które na niego wpływają i zaburzenia jego pracy, mogą upośledzać, ograniczać lub wręcz powodować utratę zdolności człowieka do funkcjonowania fizycznego, poznawczego i emocjonalnego. Jednym z ważnych aspektów pracy neuropsychologów jest diagnoza wykorzystująca procedury mające na celu wykrycie, czy pacjent cierpi na zaburzenia uczenia się lub szereg innych chorób związanych z pracą ośrodkowego układu nerwowego. Dodatkowo ocena neuropsychologiczna pomaga wykryć problemy z pamięcią, zdolnością rozwiązywania problemów, osobowością i umiejętnością rozumowania. Po postawieniu diagnozy neuropsychologicznej, jako podstawowej wiedzy na temat zaburzeń funkcjonalnych, powstaje obszar do współpracy z lekarzami oraz psychologami, polegający na leczeniu w ujęciu bardziej holistycznym i bieżącym monitorowaniu jego postępów.

Neuropsychologia zajmuje się leczeniem problemów związanych z pracą układu nerwowego człowieka oraz problemów psychicznych, które mogą im towarzyszyć. Według definicji „Neuropsychologia jest dziedziną psychologii, rozwijającej się na pograniczu neurologii klinicznej i innych nauk o układzie nerwowym oraz psychologii, ze szczególnym uwzględnieniem psychologii człowieka chorego. Przedmiot neuropsychologii stanowią związki zachowań ze strukturami mózgu”. W ten sposób rozumiana neuropsychologia rozwijała się od XIX w. Początkowo mogła być traktowana jako część neurologii – autorami pierwszych prezentacji „klasycznych przypadków neuropsychologicznych” byli lekarze, a przede wszystkim neurolodzy. Najistotniejszym aspektem wówczas było opisanie następstw uszkodzenia określonych okolic mózgu dla funkcjonowania pacjenta. Jeżeli udało się wskazać uszkodzenie struktur mózgu (np. lokalizacji procesu rozrostowego) na podstawie objawów, to było coś na miarę mistrzostwa. Informacja ta natomiast mogła stanowić istotną pomoc dla neurochirurgów.

W drugiej połowie XX w. wyodrębniono nową dziedzinę – neuropsychologię poznawczą. Jej celem jest opisanie i zrozumienie związku struktur i funkcji mózgu z konkretnymi procesami poznawczymi na podstawie wyników badań pacjentów z uszkodzeniami mózgu oraz opracowanie z wykorzystaniem tych danych modelu normalnego funkcjonowania poznawczego. Ten kierunek badań okazał się bardzo ważny, kiedy w wyniku rozwoju nowych technik obrazowania istotnie zmieniła się rola neuropsychologii w neurologii i neurochirurgii.

Diagnoza neuropsychologiczna

Diagnoza neuropsychologiczna jest podstawą procesu rehabilitacji neuropsychologicznej. Celem jej jest stwierdzenie, czy u danej osoby występują deficyty funkcji poznawczych, określenie ich zakresu, głębokości oraz mechanizmu i przypuszczalny związek ze stanem mózgu. Współczesną funkcjonalną diagnozę neuropsychologiczną cechuje bardziej interdyscyplinarny charakter wykraczający poza ramy diagnozy nozologicznej (wykluczenie bądź potwierdzenie konkretnej choroby), lokalizacyjnej (ogniskowej) i ekologicznej (rozpoznanie zaburzeń w kontekście ich wpływu na codzienne funkcjonowanie).

Funkcjonalna diagnoza polega na ocenie funkcji psychicznych i zachowań człowieka, wyodrębnieniu odchyleń od normy, przedstawieniu ich ilościowej i jakościowej charakterystyki, objaśnieniu mechanizmów psychologicznych stwierdzonych zaburzeń w odniesieniu do grupy osób zdrowych. Rozwój diagnostyki neuropsychologicznej idzie w parze z rozwojem metodologicznych standardów badań. Psychometryczne podejście (tzw. testowe) umożliwia pomiar określonych zjawisk psychicznych oraz zachowania, przy pomocy standaryzowanych baterii i ich statystycznego opracowywania.

W wyniku rozwoju nowych technik obrazowania miejsce uszkodzeń mózgu precyzyjnie określa się przy użyciu rezonansu magnetycznego bądź tomografii komputerowej. W tym przypadku badanie neuropsychologiczne jest podstawowym narzędziem oceny, czy i w jakim stopniu stwierdzona choroba ośrodkowego układu nerwowego, określone uszkodzenia w obrębie mózgowia zakłócają procesy poznawcze i emocjonalne pacjenta. Czy i jak wpływa na jego funkcjonowanie? Jakie zmiany można zaobserwować, czy wiążą się z obecnością zmiany strukturalnej w mózgu, czy są raczej skutkiem innych mechanizmów? W jaki sposób można pomóc osobie z chorobą neurologiczną w optymalizacji jej możliwości oraz w jak najdłuższym zachowaniu sprawności w codziennym życiu?

Rehabilitacja

Stan pacjenta po uszkodzeniu mózgu nie jest ostateczny i może ulegać różnego rodzaju zmianom. Z uwagi na to, że mózg ludzki cechuje się plastycznością, jego struktura oraz funkcje zmieniają się w ciągu życia. W przypadku dojścia do urazu mózgu, tempo i charakter przekształceń zmienia się, uruchamiając proces poprawy. Inicjowanie oraz podtrzymywanie tego procesu jest istotą rehabilitacji neuropsychologicznej.
Celem rehabilitacji jest umożliwienie pacjentom powrotu do samodzielności i podniesienia subiektywnej jakości życia, z jednej strony poprzez pobudzanie naturalnej odbudowy uszkodzonych funkcji, z drugiej poprzez uczenie ich sposobów kompensacji tych deficytów, które są trwałe. Wybór rodzaju stosowanych oddziaływań zależy przede wszystkim od lokalizacji, wielkości uszkodzenia oraz związanych z nim objawów.

Rehabilitacja deficytów poznawczych – uwaga

Trening opiera się na wspieraniu naturalnego procesu zdrowienia poprzez ćwiczenia uwagi o rosnącym stopniu złożoności. Trening uwagi można prowadzić przy pomocy komputera oraz ćwiczeń typu papier-ołówek, dodatkowo w przypadku zajęć grupowych – w formie różnego rodzaju gier werbalnych i niewerbalnych.

Rehabilitacja deficytów poznawczych – pamięć

Metody neuropsychologicznej terapii zaburzeń pamięci możemy podzielić na:

  • Strategie ukierunkowane na poprawę, najczęściej stosowane u pacjentów ze znacznymi deficytami pamięci. Tu możemy wymienić takie oddziaływania, jak:
    - korzystanie z zewnętrznych pomocy (notatek, kalendarza, dyktafonu). Warto edukować pacjenta, że w przypadku obecności deficytu tego typu należy nie tylko ćwiczyć, ale i odciążać pamięć;
    - rozwijanie wewnętrznych strategii zapamiętywania i odtwarzania informacji, np. poprzez powtarzanie, tworzenie skojarzeń, grupowanie informacji, poszerzanie rozumienia;
    - maksymalizacja skuteczności uczenia poprzez stosowanie technik behawioralnych, takich jak modelowanie, czyli wspieranie nauki poprzez obserwację i naśladowanie prawidłowych reakcji. Dodatkowo wzmacnianie warunkowe, czyli przykładowo nagradzanie postępów.
  • Programy terapii behawioralnej, w których założonym celem jest bezpośrednie usprawnianie pamięci, zazwyczaj polegające na zapamiętywaniu różnych informacji (np. tekstów, obrazków, liczb) oraz sprawdzaniu po określonym czasie trwałości śladów pamięciowych.
  • Programy komputerowe, np. MMA, RehaCom (specjalistyczne), Akademia Umysłu (ogólnodostępne).

Rehabilitacje deficytów poznawczych – gnozja

Rehabilitacja pacjentów z zaburzeniami percepcji oparta jest głównie na zasadzie kompensacji, ponieważ uszkodzenia powstałe w pierwotnej korze sensorycznej powodują niewielkie możliwości przywracania funkcji.

W takich przypadkach terapia polega zazwyczaj na prowadzeniu różnego rodzaju ćwiczeń polegających na przeszukiwaniu wzrokowego. Dodatkowo uczy się pacjenta korzystania z informacji związanych z kontekstem występowania danej osoby lub przedmiotu.

Rehabilitacja deficytów poznawczych – funkcje wykonawcze

Przykłady technik terapeutycznych ukierunkowanych na odbudowę funkcji wykonawczych:

  • Modyfikacja środowiska poprzez zmianę kontekstu fizycznego oraz modyfikacja uwarunkowań kar i nagród.
  • Techniki interwencji poznawczej, najczęściej polegające na utrwaleniu konkretnego zadania poprzez powtarzanie, z oczekiwaniem na transfer do życia codziennego, np. ćwiczenia z wykorzystaniem labiryntów.
  • Trenowanie specyficznych zadań, umiejętności, które w szczególności powinny obejmować metaprocesy poznawcze, takie jak: metapamięć (świadomą kontrolę procesów poznawczych), metauwagę (świadomą decyzję, na co zwracać uwagę, a na co nie) oraz metaemocje (świadomą kontrolę emocji towarzyszących wykonywanym zadaniom).

Trening grupowy lub indywidualny

Najczęściej stosowaną metodą rehabilitacji jest terapia indywidualna. Powodem jest głównie znaczne zróżnicowanie objawów klinicznych. Dodatkową trudnością mogą być możliwości organizacyjne, takie jak brak miejsca na prowadzenie tego typu zajęć. Jednak wprowadzenie terapii grupowej funkcji poznawczych metodą warsztatową ma swoje zalety. Są nimi wzrost mobilizacji, który może prowadzić do większych postępów, generowanie większej liczby rozwiązań, a co najważniejsze – dostarczenie pacjentom możliwości uzyskania wsparcia od osób znajdujących się w podobnej sytuacji życiowej.

Rola lekarza w obliczu deficytów poznawczych

W praktyce pacjenci po uszkodzeniach mózgu, np. w postaci udaru, szczególnie pacjenci geriatryczni, stosunkowo rzadko trafiają do gabinetów neuropsychologicznych. Zazwyczaj kontynuacja leczenia polega na kontrolnym pojawianiu się u lekarza neurologa. Dlatego ważna staje się rola edukacji i współpracy z lekarzami, np. z lekarzem pierwszego kontaktu, w kwestii monitorowania głębokości zaburzeń poznawczych. Oceny stanu funkcji poznawczych pacjenta możemy dokonać przy pomocy takich narzędzi, jak Mini-Mental State Examination (MMSE) czy też nowszego Montreal Cognitive Assessment (MOCA). Dostęp do narzędzi jest powszechny i darmowy. Warto chociaż raz na kilka miesięcy przeprowadzić podczas wizyty kontrolnej z pacjentem test oceniający poziom funkcji poznawczych, celem wykluczenia otępienia bądź – jeżeli było już stwierdzone – oceny jego nasilenia. W przypadku obniżenia wyników niezwłocznie właśnie takiego pacjenta należy skierować na badanie neuropsychologiczne.

Lekarz posiadający wiedzę na temat mechanizmów poznawczych, sposobów ich rehabilitacji może w znaczący sposób wspomagać motywację pacjenta do terapii. Jeżeli pacjent wie oraz rozumie, w jakim celu wykonuje dane ćwiczenia, jego motywacja ma szansę być większa. Szczególnie jest to istotne, gdy wykonuje powtarzające się, monotonne ćwiczenia. Warto więc korzystać z autorytetu, jaki posiada lekarz w oczach pacjenta, celem wzbudzenia i podtrzymania motywacji do wykonywania ćwiczeń. Dodatkowo wiedza na temat tego, jaki rodzaj ćwiczeń i zaleceń jest pomocny podczas rehabilitacji konkretnych funkcji, może umożliwić udzielenie doraźnej pomocy pacjentom, którzy nie byli jeszcze diagnozowani przez neuropsychologa. Wiedza ta może również być przydatna jako element odświeżenia, przypomnienia elementów – po odbytej przez pacjenta rehabilitacji neuropsychologicznej oraz jako dalsza zachęta do samodzielnej pracy.

Widać więc wyraźnie, że współpraca pomiędzy specjalistami, z którymi pacjent ma kontakt najczęściej, jest konieczna dla zapewnienia optymalnego poziomu terapii.

Deficyty poznawcze

Doświadczenie w życiu przewlekłej choroby lub poważnego urazu w wypadku jest zazwyczaj trudne i obciążające nie tylko fizycznie, ale również psychicznie. To samo tyczy się utraty funkcji poznawczych spowodowanych właśnie wypadkiem bądź chorobą. W pierwszej kolejności pacjent, zespół diagnostyczny, lekarski i rehabilitacyjny koncentruje się oczywiście przede wszystkim na powrocie pacjenta d...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy