Terapia schematów par: założenia, proces i kluczowe techniki

Terapia schematu par (TS-P) wywodzi się z klasycznej terapii schematu. Współcześnie – dzięki pracom Echkarda Roedigera, Bruce Stevensa i Chiara Simeone-DiFrancesco – model ten został zaadaptowany do pracy z parą, przesuwając akcent z funkcjonowania jednostki na interakcję schematów i cykle trybów w parze, które partnerzy aktywują w momentach przeciążenia emocjonalnego.

W TS-P genezą trudności nie są same zachowania komunikacyjne, lecz emocjonalne źródła tych zachowań. Partnerzy, zamiast reagować z poziomu dojrzałego Zdrowego Dorosłego, często uruchamiają dawne, zranione części siebie lub automatyczne strategie radzenia sobie. Dlatego pozornie błahe sytuacje – brak odpowiedzi na wiadomość, odsunięcie, zmiana tonu głosu – mogą wywołać intensywne reakcje, takie jak: lęk, złość, wstyd, poczucie odrzucenia czy potrzebę wycofania. W takich momentach para wpada w powtarzalny cykl trybów i konfliktów, który trudno zatrzymać bez zrozumienia głębszych mechanizmów.

W praktyce klinicznej znajduje zastosowanie szczególnie wtedy, gdy partnerzy:

• stale odtwarzają w relacji podobne konflikty,
• nie potrafią zatrzymać eskalacji emocji,
• oscylują między walką, wycofaniem a uległością,
• czują, że „ciągle kłócą się o to samo”,
• nie korzystają w pełni z klasycznych interwencji komunikacyjnych, ponieważ problem tkwi głębiej – w aktywacji trybów i schematów.

Celem TS-P jest nie tylko zatrzymanie destrukcyjnych interakcji, lecz przede wszystkim przywrócenie równowagi między więzią a autonomią, poprawa regulacji emocjonalnej oraz zmiana sposobu, w jaki partnerzy odnoszą się do własnych i wzajemnych potrzeb.

W dalszej części artykułu przedstawiam podstawy teoretyczne Terapii Schematów Par, jej etapy, kluczowe techniki – w tym pracę na krzesłach, oraz techniki wyobrażeniowe, a także model dwóch nóg autorstwa Roedigera oraz przykładową Kartę Konfliktu Cyklu Trybów.

Moduły System TS-P według Eckharda Roedigera

Roediger proponuje strukturalny Model terapii schematów dla par składający się z 14 modułów podzielonych na trzy główne fazy pracy terapeutycznej:

Faza 1. Edukacja

Korzystając z proponowanych Modułów 1–4, terapeuta skupia się na wprowadzeniu Modelu Cyklu Trybów, Karty Konfliktu Cyklu Trybów (KKCT) – mapowaniu schematów i trybów, rozumieniu cykli przez parę. Zachęca także parę do przerywania Cykli Trybów i robienia sobie przerw, czyli tzw. „time outów” na wyciszenie emocji.

Faza 2. Przywrócenie równowagi emocjonalnej

Głównym celem tej fazy jest stabilizacja, budowanie współregulacji (partnerzy pomagają sobie nawzajem regulować napięcie emocjonalne, uspokajać aktywowane tryby i budować poczucie bezpieczeństwa), identyfikacja trybów dorosłych oraz raniących, aby oboje z partnerów potrafiło wrócić do równowagi emocjonalnej w zdrowy sposób. Praca opiera się na technikach doświadczeniowych, takich jak „praca z krzesłami” oraz wspólne ćwiczenia wyobrażeniowe.

Zależnie od potrzeby podczas tej fazy terapeuta wybiera techniki opisane w Modułach 5–8, czyli praca opiera się na technikach doświadczeniowych, takich jak „praca z krzesłami” oraz wspólne ćwiczenia wyobrażeniowe. W razie konieczności (wynikającej z silnych głosów krytycznych danego partnera) terapeuta może zaproponować kilka sesji indywidualnych z jednym lub obojgiem partnerów (Moduł 14).

Faza 3. Ponowne połączenie

Podczas tej fazy terapeuta skupia się na głębszej pracy nad potrzebami, tworzeniem korektywnych doświadczeń, budowaniem nowych narracji i zachowań, zwiększeniem empatii i zrozumienia siebie nawzajem.

Wśród technik opisanych w Modułach 9–12 na szczególną uwagę zasługuje odbudowa więzi poprzez wspólną pracę wyobrażeniową nad sytuacją z dzieciństwa, podczas której to właśnie partner(-ka) pociesza Wrażliwe Dziecko (partnera/partnerki), dzięki czemu otrzymuje doświadczenie wsparcia od partnera/-ki, a także troski, wiarygodności i miłości. Jest to kluczowe dla odbudowy więzi emocjonalnej.

Drugą niezwykle ważną techniką są Dialogi Łączące (opisane w dalszej części artykułu), dzięki którym para uczy się pracować nad trudnymi problemami i radzić sobie z konfliktami.

*Jeśli pomimo prób ponownego połączenia pary, np. jedno z partnerów dochodzi do wniosku, że do siebie nie pasują, to przechodzimy do Modułu 13 przygotowującego do rozstania się.

Dużą zaletą systemu modularnego jest elastyczność, możliwość zatrzymywania i wracania do modułów, dostosowanie tempa do pary, dlatego przebieg i czas trwania terapii zależy w dużej mierze od tego, jak wyglądają cykle konfliktu pary, jak głęboko są zakorzenione ich źródła oraz jak silne są ich wewnętrzne głosy krytyczne. W trakcie całego okresu trwania terapii partnerzy dostają konkretne prace domowe do codziennego wspólnego ich wykonywania.

Podstawowe założenia terapii schematów dla par

1. Wielowymiarowy (dwunożny) Model Trybów– rdzeń współczesnej TS-P

Model „dwóch nóg” opisany przez Roedigera zakłada, że zdrowe funkcjonowanie partnerskie opiera się na równowadze pomiędzy:

1) potrzebą więzi („My”): zaspokajaną poprzez bezpieczeństwo, bliskość, akceptację, kontakt emocjonalny,

2) potrzebą autonomii („Ja”): zaspokajaną poprzez granice, wpływ, kompetencję, sprawstwo, decyzyjność.

Brak balansu między tymi obszarami prowadzi do typowych trudności relacyjnych:

• nadmierne przechylenie w stronę więzi → zależność, uległość, lęk przed porzuceniem,
• nadmierne przechylenie w stronę autonomii → dystans, kontrola, wycofanie, unikanie.

TS-P pomaga partnerom odbudować tę równowagę – tak, aby każdy mógł być blisko, ale jednocześnie nie tracić swojej indywidualności.

2. Cztery emocje sygnałowe i ich funkcja

W TS-P ogromne znaczenie ma rozpoznawanie emocji pierwotnych, tzw. kontrolek sygnałowych:

• strach → zagrożenie więzi, utrata wsparcia,
• smutek → poczucie straty lub oddalenia,
• złość → naruszenie granic, brak respektowania autonomii,
• wstręt (niechęć) → przekroczenie norm lub wartości.

Emocje te uruchamiają tryby dziecięce i tryby radzenia sobie. Dopiero ich zrozumienie otwiera drogę do zmiany.

3. Style radzenia sobie – walka, uległość, ucieczka

W sytuacjach trudnych partnerzy wchodzą w trzy podstawowe reakcje:

• walka (top dog) – kontrola, nacisk, krytyka,
• uległość (down dog) – wycofanie, zgoda dla spokoju, rezygnacja z potrzeb,
• ucieczka (no dog) – dystans, zamrożenie, milczenie.

W TS-P zastępujemy je elastycznymi reakcjami Zdrowego Dorosłego: współpracą, stanowczością i regulowanym dystansowaniem.

4. „Front stage i back stage” – dwa poziomy funkcjonowania

Model „dwóch nóg” łączy się z inną ważną koncepcją – podziałem na front stage i back stage:

• „scena” (front stage) – jest tym, co widoczne na zewnątrz: słowa, ton, reakcje, konkretne zachowania,
• „zaplecze” (back stage) – to wszystko, czego nie widać: lęki, wstyd, potrzeby, schematy, zranienia z przeszłości.

Konflikty par najczęściej dotyczą „sceny” – „Krzyczysz”, „Znowu się wycofujesz”, „Nic nie mówisz, tylko przewracasz oczami”.
Natomiast prawdziwe powody konfliktu leżą niemal zawsze na „zapleczu” – „Boję się, że mnie porzucisz”, „Czuję, że nie jestem ważny”, „Wstydzę się, że nie jestem wystarczająca”.

Terapia schematów pozwala partnerom przekroczyć front stage i zobaczyć, jakie jest rzeczywiste podłoże ich reakcji. To zwykle moment przełomowy.

5. Cykle konfliktu trybów

W każdej parze występują powtarzalne wzorce konfliktowe. Terapia schematów nazywa je cyklami konfliktu trybów. Są one jak choreografia – partner A wchodzi w jeden tryb, co natychmiast aktywuje tryb partnera B, i całość zaczyna eskalować, często w ciągu kilku sekund.

Jak powstaje cykl?

Cykl konfliktu trybów najczęściej aktywuje się, gdy zostaje dotknięty któryś z podstawowych schematów partnera. Może to być np.:

• schemat porzucenia („Boję się, że mnie zostawisz”),
• deprywacji emocjonalnej („Nie mogę liczyć na ciepło i wsparcie”),
• wadliwości/nieadekwatności („Nie jestem wystarczająca”),
• podporządkowania („Twoje potrzeby zawsze są ważniejsze”),
• nieufności („Na pewno masz ukryte motywy”).

Kiedy schemat zostaje uruchomiony, partner przechodzi do trybu radzenia sobie. Problem polega na tym, że tryby radzenia sobie nie komunikują potrzeb, a jedynie mają chronić przed zranieniem.

Na przykład:

• osoba z aktywnym schematem porzucenia reaguje przesadnym lgnieniem, krytyką lub uporczywym szukaniem kontaktu,
• osoba odczuwająca wstyd lub nieadekwatność chowa emocje i zamyka się,
• osoba w trybie perfekcjonistycznego kontrolera ocenia i wytyka błędy, aby uniknąć własnej bezradności.

Te reakcje z kolei aktywują schematy partnera – i cykl natychmiast przyspiesza.

Przykładowa dynamika cyklu:

1. Partner A czuje, że B jest zdystansowany/-a → aktywuje się schemat porzucenia.
2. A podchodzi w trybie Dziecka Złoszczącego się i zaczyna naciskać.
3. Partner B czuje presję → aktywuje się schemat niepełnowartościowości.
4. B przechodzi w tryb Odciętego Obrońcy i wycofuje się.
5. Wycofanie B jeszcze bardziej nasila u A lęk przed odrzuceniem.
6. A reaguje silniej, a B jeszcze bardziej ucieka.

W ten sposób konflikt eskaluje, mimo że żaden z partnerów nie ma złych intencji. Każdy próbuje chronić się przed bólem, lecz robi to w sposób, który dla drugiej osoby jest sygnałem braku odpowiedzi na nieuświadomioną lub niezakomunikowaną potrzebę.

Cel terapii

Terapia schematów pracuje nad zatrzymaniem cyklu poprzez:

• rozpoznanie trybów,
• nazwanie potrzeb,
• oddzielenie intencji od automatycznej reakcji,
• budowanie zdolności współregulacji emocjonalnej,
• ćwiczenie nowych sposobów komunikacji.

Dopiero gdy para rozumie, co naprawdę między nimi się dzieje, możliwa jest zmiana.

Przykładowa Karta Konfliktu Cyklu Trybów (KKCT)

Karta cyklu konfliktu to narzędzie, które pomaga partnerom „zobaczyć cały film”, a nie tylko pojedynczą scenę. Pokazuje, co dzieje się na „zapleczu” każdej osoby i jak „scena” wzajemnie się aktywuje.

Poniżej uproszczony przykład:

1. Sytuacja wyjściowa

• Anna wraca późno z pracy. Michał milczy, odkąd tylko przekroczyła próg.

2. Zachowanie (front stage)

• Anna: podniesiony głos, pretensje: „Znowu się obraziłeś!”,
• Michał: wycofanie, krótkie odpowiedzi.

3. Emocje

• Anna: lęk, złość, poczucie samotności,
• Michał: wstyd, bezradność, napięcie.

4. Aktywowane schematy

• Anna: porzucenie, deprywacja emocjonalna,
• Michał: wadliwość/wstyd.

5. Tryby

• Anna: Rozzłoszczone Dziecko → Dominujący, Nadmiernie Wymagający.
• Michał: Dziecko Wadliwe → Odcięty Obrońca.

6. Ukryte potrzeby (back stage)

• Anna: potrzeba zapewnienia, że jest ważna, poczucie bycia widzianą,
• Michał: potrzeba akceptacji, poczucie, że nie zostanie odrzucony jako „niewystarczający”.

Nowa reakcja

Partnerzy omawiają, jak mogliby zareagować inaczej:

• Anna: „Zauważyłam, że się wycofałeś. Martwię się i potrzebuję kontaktu”,
• Michał: „Kiedy mówisz podniesionym głosem, czuję się niekompetentny. Chciałbym, żebyśmy porozmawiali spokojnie”.

Tabela 1. Przykładowa Karta Konfliktu Cyklu Trybów (KKCT) (Według Roediger i Simeone-DiFrancesco, 2015).

Techniki stosowane w terapii schematów par

Terapia schematów par nie opiera się wyłącznie na rozmowie i analizie wzorców. Kluczowe są techniki doświadczeniowe, które angażują emocje, ciało, wyobraźnię i relację pomiędzy partnerami. To właśnie one tworzą doświadczenia korektywne – takie, które „przepisują” stare schematy i pozwalają poczuć coś nowego w obecności drugiej osoby.

Poniżej znajdują się najważniejsze techniki najczęściej stosowane w procesie terapeutycznym.

„Praca z krzesłami”

Technika krzeseł jest jednym z najbardziej poruszających narzędzi Terapii Schematów. Pozwala partnerom uświadomić sobie, że w ich wnętrzu istnieją różne części, np. Zranione Dziecko, Krytyk Wewnętrzny, Odcięty Obrońca, które potrzebują innych form wsparcia.

W pracy z parą technika ta może przybrać różne formy:

• krzesło trybów pary: partnerzy siadają na krzesłach reprezentujących ich tryby konfliktowe, aby zobaczyć dynamikę z „lotu ptaka”,
• zamiana miejsc: każdy z partnerów siada na krześle drugiej osoby i mówi w jej imieniu, jak widzi daną sytuację, co czuje i czego potrzebuje, w efekcie to pomaga uruchomić empatię i zrozumienie.

Technika ta pozwala na głęboką pracę emocjonalną, często znacznie intensywniejszą niż zwykła rozmowa.

Techniki wyobrażeniowe

To narzędzia, które pozwalają dotrzeć do emocji i potrzeb, które nie zostały zaspokojone w przeszłości. Mają charakter korektywny – dają symboliczną możliwość doświadczenia tego, czego zabrakło w dzieciństwie lub wcześniejszych relacjach.

Najczęściej stosowane formy:

• Wyobrażenie sceny z przeszłości z udziałem partnera: partner przywołuje sytuację, w której czuł się np. porzucony, skrytykowany lub nieważny. Druga osoba zapewnia odpowiednio ciepło, wsparcie, uznanie. W efekcie para doświadcza bliskości na poziomie głęboko emocjonalnym.
• Wyobrażenie sceny z miesiąca miodowego: celem techniki jest odnawianie więzi emocjonalnej poprzez przywołanie sytuacji z okresu, gdy para była emocjonalnie bardzo blisko siebie.
• Wyobrażenia dotyczące przyszłości: partnerzy wyobrażają sobie, jakich reakcji od siebie chcą w trudnych sytuacjach i jak będą o siebie nawzajem dbać.

Techniki wyobrażeniowe pomagają przejść od intelektualnego „wiem, skąd to się bierze” do emocjonalnego „teraz czuję, że jestem bezpieczny/-a”.

Dialog łączący

Dialog łączący to strukturalna metoda komunikacji wykorzystywana w Terapii Schematu Par, której celem jest odbudowywanie więzi, zwiększanie empatii oraz rozwiązywanie konfliktów w sposób regulowany i bezpieczny. Technika ta pomaga partnerom zatrzymać automatyczne reakcje trybów i wejść w kontakt ze swoim Zdrowym Dorosłym, aby mogli prowadzić rozmowę w wolniejszym, bardziej uważnym tempie.

Warunki ramowe zastosowania tej metody obejmują regularne, zaplanowane spotkania partnerów (najczęściej dwa razy w tygodniu po około 30 min), stosowanie symbolicznego „tokenu”, czyli przedmiotu, który uprawnia osobę do prawa głosu, oraz wyeliminowanie rozpraszaczy. Początkowo dialog może mieć bardziej oczyszczający charakter, ale z czasem partnerzy uczą się krótkich, jasnych komunikatów oraz ich powtarzania. Powolne tempo i odzwierciedlanie wypowiedzi pozwala budować poczucie bezpieczeństwa oraz bycia wysłuchanym – fundament zmiany w kulturze konfliktu danej pary.

Dialog łączący składa się z siedmiu kolejnych kroków:

1. Ustalenie tematu – para wybiera konkretną sytuację z bliskiej przeszłości i opisuje ją bez ocen, generalizacji czy interpretowania intencji partnera.
2. Opis własnych uczuć – pierwszy partner mówi o swoim doświadczeniu w 2–3 zdaniach, a drugi słucha z empatią.
3. Powtarzanie (parafraza) – słuchający odzwierciedla sens wypowiedzi, a mówiący koryguje do momentu pełnego zrozumienia.
4. Zamiana ról – partnerzy powtarzają proces, aby spojrzeć na sytuację z dwóch perspektyw i zbudować wzajemne zrozumienie.
5. Wyrażenie życzeń – każde z partnerów przedstawia swoje potrzeby/życzenia, bez negocjowania czy oceniania ich na tym etapie.
6. Propozycje – para szuka małych kroków, które robią miejsce zarówno na bliskość, jak i autonomię.
7. Porozumienie – wspólnie formułują konkretne rozwiązanie; przy ważnych tematach zaleca się zapisanie go w formie umowy.

Dobry kompromis jest tu rozumiany jako rozwiązanie, w którym obie strony czują, że wniosły coś istotnego – i jednocześnie „kosztowało” je to na podobnym poziomie.

Regularne ćwiczenie dialogu łączącego uczy partnerów uważności, współczucia oraz regulowania intensywności konfliktu, co prowadzi do głębszej więzi i bardziej bezpiecznej dynamiki relacji.

Rola relacji terapeutycznej w ST-C

W przeciwieństwie do indywidualnej terapii schematu, w której terapeuta jest głównym źródłem powtórnego rodzicielstwa, w ujęciu terapii schematów par terapeuta:

• modeluje sposób sterowania trybami,
• staje się przewodnikiem pary w uczeniu się udzielania sobie nawzajem powtórnego rodzicielstwa,
• chroni jednego partnera przed dysfunkcyjnymi trybami drugiego,
• pomaga tworzyć bezpieczną przestrzeń, w której Wrażliwe Dziecko może się ujawnić,
• reguluje poziom eskalacji, aby tryby radzenia sobie nie zdominowały sesji.

Taka relacja terapeutyczna – oparta na empatycznej ciekawości, uważności i ochronie – staje się bezpieczną bazą, która później przenosi się na więź partnerską.

Podsumowanie

Terapia schematów par jest jednym z najbardziej całościowych podejść do pracy z relacją – łączy wiedzę o schematach i trybach, pracę nad regulacją emocji, narzędzia dialogowe i metody pracy nad zachowaniem. Jej siła polega na tym, że nie skupia się wyłącznie na „rozwiązywaniu problemów”, lecz na rozumieniu i zmianie głębokich wzorców, które kształtowały partnerów na długo przed tym, jak się poznali.

Model „dwóch nóg” przypomina, że zmiana wymaga zarówno pracy nad sobą, jak i inwestycji w budowanie więzi. Podział na „scenę” i „kulisy” pomaga parom zobaczyć, że za trudnymi zachowaniami zwykle stoją niezaspokojone potrzeby. Cykle konfliktu trybów wyjaśniają, dlaczego partnerzy wpadają w te same kłótnie, a Karta konfliktu pozwala im po raz pierwszy zobaczyć cały proces w spowolnionej formie.

Z kolei techniki terapeutyczne – „praca z krzesłami”, techniki wyobrażeniowe, dialogi łączące – tworzą doświadczenia, które otwierają drogę do trwałej zmiany. Dzięki nim para nie tylko rozumie na poziomie poznawczym, ale również odczuwa na poziomie emocjonalnym, że możliwa jest nowa forma relacji.

Najważniejsze w terapii schematów jest to, że partnerzy uczą się widzieć siebie nawzajem nie przez pryzmat błędów, lecz historii. Kiedy rozumiemy, skąd biorą się nasze reakcje, łatwiej dać sobie i partnerowi to, czego naprawdę potrzebujemy: troskę, obecność i emocjonalną przewidywalność.

Dobrze prowadzona terapia schematów par nie zamienia ludzi w idealnych partnerów, lecz w osoby, które potrafią być dla siebie bezpieczną bazą, nawet w trudnych momentach. A to właśnie buduje najbardziej trwałą bliskość.

Bibliografia:

1. Atkinson T., Perris P. (2023). Rozdział 13. Terapia schematów dla par: interwencje wspierające bezpieczne więzi – Kreatywne metody w terapii schematów. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
2. Di Francesco C., Roediger E., Stevens B.A. (2015). Schema Therapy with Couples. John Wiley & Sons.
3. Roediger E., Frank E. (2024). Terapia schematów dla par. Przewodnik praktyka. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
4. Stevens B.A., Roediger E. (2023). Emocjonalne pułapki w związkach. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.