Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

5 lutego 2019

NR 13 (Styczeń 2019)

Terapia neuropsychologiczna w zespołach otępiennych

0 107

Szacuje się, że na całym świecie żyje obecnie 50 mln osób, które mają demencję. Co trzy sekundy u nowej osoby diagnozuje się otępienie wywołane chorobą neurodegeneracyjną. Z uwagi na fakt, że występuje ono najczęściej u osób po 60. roku życia, zalicza się je  do wielkich problemów geriatrycznych, przed którymi stoi światowa medycyna. Jeśli przypuszczenia Międzynarodowej Federacji Stowarzyszeń Alzheimerowych (Alzheimer's Disease International) się spełnią, to w 2050 r. odsetek osób żyjących z demencją powiększy się ponad trzykrotnie do 152 mln osób.

PRZYPADEK. ANNA

Anna ma 70 lat, mieszka samotnie i od roku obserwuje u siebie narastające trudności z pamięcią. Nie pomagają jej suplementy diety, dłuższy sen czy rozwiązywanie krzyżówek. Coraz częściej spostrzega, że pamięć płata jej figle. Ma problemy z przypomnieniem sobie, o czym rozmawiała przed chwilą ze znajomymi. Kiedy po raz trzeci zgubiła klucze, dzieci zamontowały jej szafeczkę, do której teraz regularnie stara się je odwieszać. Wstydzi się tego, że czasami nie pamięta imion wnuków lub dat ich urodzin. Uspokaja wtedy swoich najbliższych, że ludzie w jej wieku już tak mają. Próbuje żartować z brakujących słów, których coraz częściej nie potrafi sobie przypomnieć. Raz nawet zgubiła się w drodze do sklepu, w którym od zawsze robi zakupy – na szczęście znajoma sąsiadka pomogła jej wtedy trafić do domu. Boi się poważnych problemów z pamięcią, które obserwowała u swojej matki, kiedy ta po 75. roku życia przestała ją rozpoznawać. Boi się, że trudności te będą narastać, a ona stanie się ciężarem dla swoich dzieci – i tak już wystarczająco zabieganych. Za namową najbliższych Anna trafia do lekarza geriatry, który skierował ją na bardziej specjalistyczne badania neuropsychologiczne i neuroobrazowe. Dowiedziała się, że przyczyną jej trudności jest choroba Alzheimera na wczesnym etapie zaawansowania.

Powszechnie wiadomo, że otępienie wywołane postępującą chorobą mózgu ma charakter nieodwracalny. Wciąż nie znamy przyczyn wywołujących chorobę Alzheimera i nie potrafimy jej skutecznie wyleczyć, a dostępna farmakoterapia umożliwia w ograniczonym stopniu jedynie łagodzenie przykrych skutków choroby. Czy to jednak oznacza, że nie powinniśmy nic robić? Czy psychologia może takim osobom jak Pani Anna zaproponować coś więcej niż tylko wsparcie diagnostyczne?

Czy rehabilitacja ma jakiś sens?

Zadanie rehabilitacji neuropsychologicznej nie polega jedynie na „naprawieniu” tej funkcji, która nie działa, lub wyeliminowaniu deficytu. Za jej najważniejszy cel uznaje się poprawę funkcjonowania jednostki. Dość dobrze opisują go McKay M. Sohlberg i Catherine A. Mateer. Badaczki te twierdzą, że zadaniem terapii neuropsychologicznej jest zwiększenie umiejętności, wiedzy, przekonań, a także zmiana zachowania lub wykształcenie odpowiednich strategii kompensacyjnych, które poprawią jakiś aspekt niezależnego funkcjonowania jednostki. Innymi słowy, proponowane działania powinny być ukierunkowane na wzmocnienie lub jak najdłuższe zachowanie przez nią samodzielności. Tak rozumiany cel rehabilitacji neuropsychologicznej znajduje swoje odzwierciedlenie w interwencjach niefarmakologicznych proponowanych osobom mającym łagodne zaburzenia poznawcze (MCI, ang. mild cognitive impairment) lub demencję. Dążą one bowiem do jak najdłuższego wspierania ich niezalezności w codziennym funkcjonowaniu. Oddziaływania te są do tego stopnia istotne, że zostały w 2018 r. wymienione przez Amerykańskie Towarzystwo Neurologiczne obok regularnych ćwiczeń fizycznych jako podstawowe rekomendacje terapeutyczne w leczeniu łagodnych zaburzeń poznawczych, czyli na etapie poprzedzającym demencję. Chociaż medycyna nie zna hamulca, który mógłby zatrzymać postęp chorób neurodegeneracyjnych, to liczne badania dowodzą, że regularne oddziaływania neurorehabilitacyjne mogą znacznie spowolnić ich rozwój. Jakie metody zatem stosować?

Modele rehabilitacji neuropsychologicznej

W praktyce klinicznej można wyróżnić trzy główne podejścia do terapii neuropsychologicznej. Pierwszym z nich jest model kompensacyjny (ang. compensatory cognitive training). Polega on na proponowaniu osobie rehabilitowanej alternatywnych metod wykonania określonego działania, którego nie może ona dłużej realizować. Trening ten umożliwia jego odbiorcom zastąpienie nieosiągalnych metod realizacji takimi, które są dla nich dostępne. Terapeuta będzie poszukiwał wraz z osobą rehabilitowaną nowych sposobów wykonywania określonego zadania, bazując na zachowanych przez nią zdolnościach lub możliwych do wykorzystania pomocach zewnętrznych (np. notatkach, indywidualnych słownikach, kalendarzach, piktogramach). Podejście to jest kluczowe w pracy z osobami mającymi demencję i świetnie wpisuje się w zdefiniowane wcześniej działania rehabilitacyjne, ponieważ dąży do jak najdłuższego wspierania ich niezależności. W zależności od nasilenia i profilu zaburzeń poznawczych w różny sposób możemy zdefiniować cel takiej interwencji. Jej przykładem będzie naklejanie na szafkach kuchennych kart przedmiotów, które się w nich znajdują, aby dopomóc osobie z demencją odnalezienie poszukiwanych rzeczy. Przykładem kompensacji deficytów będzie także uczenie osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi metod kategoryzacji lub wizualizacji informacji, które pragną zapamiętać. Co ciekawe, kompensacja jest naturalnym procesem, zachodzącym w prawidłowo starzejącym się mózgu. Na przykład, jak opisuje Ludmiła Zając-Lamparska, badacze odkryli większą aktywację kory przedczołowej u osób starszych podczas wykonywania zadań, które w młodszych grupach wiekowych angażują okolice potyliczne. Te zwyczajowo odpowiadają za przetwarzanie procesów sensorycznych i automatycznych (związanych z uwagą oraz pamięcią operacyjną). Oznacza to, że starzejący się mózg kompensuje sobie trudności w realizacji zadań bazujących na zmysłach czy szybkim przetwarzaniu danych poprzez uruchomienie procesów w większym stopniu kontrolowanych, opartych na strategiach i wewnętrznym modelu działania.
Drugi z omawianych to model rekonstrukcji (ang. cognitive remediation therapy). Jego celem jest poprawa funkcjonowania poznawczego w specyficznych obszarach i przywrócenie „uszkodzonej” zdolności. W tym celu zachęca się chorego do regularnego uczestniczenia w specyficznych treningach poznawczych. Polegają one zwykle na wykonywaniu serii powtarzających się ćwiczeń poznawczych o stopniowo zwiększającym się poziomie trudności. Co prawda, chociaż nie możemy uzyskać w pracy z osobami z demencją remisji zaburzeń poznawczych, nie czyni to tego podejścia bezużytecznym. W jego ramach wykorzystuje się z sukcesem chociażby takie techniki, jak metoda wydłużonych odstępów (ang. spaced retrieval) czy technika bezbłędnego uczenia się (ang. errorless training). Pierwsza z nich zachęca rehabilitowanego do przypominania sobie informacji w coraz dłuższych odstępach czasowych i pozwala osobom nawet z zaawansowanym procesem dementywnym uczyć się nowych rzeczy. Druga polega na zapobieganiu występowania zniekształceń podczas przypominania sobie wyuczonego wcześniej materiału. Model ten wykorzystywany jest również podczas klasycznych treningów pamięci, które stanowią kompilację ćwiczeń wzmacniających określone obszary funkcjonowania poznawczego (zdolności pamięciowe, językowe itp.).
Trzecie podejście nazywane jest modelem holistycznym (ang. comprehensive-holistic neuropsychologic rehabilitation). Zakłada ono, że celem interwencji neuropsychologicznej jest nie tylko wzmocnienie lub znalezienie „obejścia” dla osłabionej zdolności, lecz także długofalowa poprawa jakości życia jednostki. Z tego powodu postuluje on poszerzenie oddziaływań rehabilitacyjnych o elementy terapii środowiskowej, psychoterapii wspierającej, terapii skoncentrowanej na rozwiązaniu czy terapii rodzinnej. Tym samym projektowana interwencja ma być jak najbardziej szeroka. I to podejście znajduje swoje odzwier...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy