Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

14 lipca 2020

NR 22 (Lipiec 2020)

Seksualność i przemoc – perspektywa osób stosujących przemoc w związkach intymnych

23

Seks w związkach intymnych stanowi zwykle obszar ukrytych obyczajów, upodobań, przekonań, fantazji i praktyk, a gdy pojawia się przemoc w tych relacjach, także i ukrytego cierpienia.

Z powodu dość oczywistej niejawności życia seksualnego wiele osób doświadczających przemocy przeżywa w tym obszarze znaczącą dezorientację i trudno im jest w jednoznaczny sposób określić, czy seks jest tym aspektem życia rodzinnego, który podlega w ich życiu przemocy, czy też stanowi podstawę budowania dobrych relacji, a może jest włączony w życie codzienne jako oczywista powinność i zobowiązanie. Zadania, które w rodzinie przypisuje się kobietom i mężczyznom, jaki wkład powinni wnosić do materialnego jej życia, w jaki sposób mają oni dbać o relacje, rozwiązywać konflikty i troszczyć się o uczucia, stanowi ważne tło kształtowania się pozytywnych lub przemocowych zależności.

Stosunek partnerów do kobiecości i męskości w znaczący sposób  kształtuje ich relacje intymne. Temu tematowi poświęca się jednak mało miejsca w wychowaniu i edukacji zarówno tej formalnej, jak i nieformalnej, traktując go jako nieistotny dla świadomego funkcjonowania człowieka. W życiu społecznym różnice między płciami traktowane są w nazbyt oczywisty biologiczny sposób, który w przekonaniu wielu decydentów w edukacji i wychowaniu, nie wymaga głębszego rozumienia. Nauka natomiast wskazuje, że nie tylko płeć biologiczna, ale i psychologiczna oraz kulturowa w znaczący sposób wpływają na jakość związku, a poszukiwanie określonych cech u partnera może stanowić źródło rozczarowań, frustracji i poczucia „nienormalności”, co w konsekwencji może prowadzić do używania przemocy wobec partnera, jako tego, który nie spełnia oczekiwań (Kwiatkowska, 2005; Kuczyńska, 2002; Konopka, Frączek, 2013).

Tematy odnoszące się do procesów tworzenia związku intymnego, odkrywania przekonań przemocowych i określania zasad, według których będzie on funkcjonował w bezpieczny sposób, są szczególnie ważne z punktu widzenia psychoterapii opartej na współczesnych koncepcjach przemocy, uwzględniających feministyczne, genderowe (gender based violence) i psychopatologiczne podstawy rozumienia przemocy domowej.

POLECAMY

Proces zmiany w obszarze seksualności – psychoterapia wobec przemocy

Czego można oczekiwać w procesie zmiany, w obszarze seksualności, w trakcie psychoterapii z udziałem osoby stosującej przemoc? Seks z jednej strony traktowany jest przez osobę stosującą przemoc jako coś oczywistego w relacjach intymnych, a z drugiej – jako obszar wywierania wpływu i budowania pozycji przewagi wobec partnera w związku. W procesie zdrowienia i kształtowania bezpiecznych relacji, poprawa jakości życia seksualnego i zdobywanie lub rozbudowywanie świadomości bezpiecznych i satysfakcjonujących dla partnerów praktyk seksualnych, stanowią jedno z najważniejszych kryteriów zdrowienia. W programach terapeutycznych dla osób stosujących przemoc w rodzinie istnieje wiele propozycji analizowania i badania tego tematu. Oczywiste jest, że seksualność i relacje seksualne stanowią bazę i najważniejszy wyznacznik relacji intymnych, ponieważ odróżnia je od innych typów związków i relacji.

Jedną z trudności w pracy terapeutycznej jest poruszanie tematów seksualnych. Obejmują one swoim zakresem zarówno złożone tematy biologicznego funkcjonowania człowieka w tej sferze, jak i psychologicznego, społecznego i kulturowego. Seks i seksualność są bowiem tym obszarem, który jest umiejscowiony na każdym poziomie życia społecznego i rodzinnego. Doświadczenia i literatura mówią nam, że jest to jedna z najbardziej naruszanych przez zachowania przemocowe sfer i najtrudniejszych do ujawnienia tajemnic w relacjach intymnych.

W podręcznikach przeznaczonych dla specjalistów prowadzących psychoterapię osób stosujących przemoc, odnajdujemy wiele tematów i ćwiczeń proponowanych uczestnikom w związku z podjętym przez nich procesem zmiany. W tematach tych zwraca się uwagę nie tylko na bezpośrednie relacje, ale także na traktowanie kobiet i mężczyzn w różnych sytuacjach społecznych, rodzaje komentarzy dotyczące wyglądu i sposobu traktowania seksualności, np. żarty, które towarzyszą spotkaniom towarzyskim, lub odnoszenie się do swojej atrakcyjności w codziennym życiu rodzinnym.

W części diagnostycznej dotyczącej analizy relacji seksualnych znajdują się przykładowe pytania (Fall, Howard, Ford, 1999; Emerge, 2009; Dyjakon, 2014):

  • Czy wyjaśniasz swoim dzieciom, czym jest seksualność?
  • Czy używasz odpowiednich nazw części ciała, kiedy rozmawiasz z dziećmi o seksualności?
  • Czy zdarza Ci się żartować na temat gwałtu?
  • Czy kiedykolwiek uderzyłeś/popchnąłeś/szturchnąłeś swoją partnerkę w ciąży?
  • Czy kiedykolwiek obrażałeś swoją partnerkę, używając słów: „suka”, „kurwa”, „cipa”?
  • Czy wymuszasz seks na partnerce wbrew jej woli?
  • Czy oceniasz swoją partnerkę przez jej wygląd i obniżasz jej wartość z powodu wyglądu?
  • Czy informujesz swoją partnerkę o tym, że możesz być zarażony/chory na chorobę weneryczną lub HIV?
  • Czy oszukujesz swoją partnerkę w sprawie używania środków antykoncepcyjnych albo zmuszasz ją do zaniechania używania środków antykoncepcyjnych?
  • Czy wywierasz presję na partnerce, aby realizowała Twoje fantazje seksualne?
  • Czy zmuszasz partnerkę do oglądania pornografii?
  • Czy wyrażałeś niezadowolenie, próbując wywołać poczucie winy w partnerce, jeśli odmawiała seksu?
  • Czy kiedykolwiek żartowałeś lub wyśmiewałeś fizyczny rozwój dziecka?
  • Czy kiedykolwiek przechwalałeś się swoimi doświadczeniami seksualnymi?
  • Jeżeli w gronie znajomych jest kobieta, czy zwracasz uwagę na jej wygląd i jak komentujesz jej wygląd? Jak komentują jej wygląd Twoi znajomi/koledzy i jak na to reagujesz?
  • Czy dopuściłeś się przemocy seksualnej/nadużycia seksualnego wobec dziecka?

Wśród zachowań, które mają charakter przemocy seksualnej, są: wyzwiska, krytykowanie wyglądu, drwienie, zdrady i uwodzenie innych kobiet w obecności partnera, oglądanie pornografii, złość z powodu odmawiania seksu przez partnerkę.

Przedstawione pytania mają na celu zbudowanie mapy problemów, które będą stanowiły indywidualny program pracy terapeutycznej realizowany przez osobę stosującą przemoc. Innym celem jest uświadomienie uczestnikowi programu, że zachowania seksualne, przekonania na temat życia seksualnego oraz przekazywanie tych zachowań i przekonań dzieciom jest znaczącym zadaniem wychowawczym, kształtującym także zdrowe i ważne zasady. Potwierdza to, dość oczywistą z punktu widzenia psychologii prawidłowość, że zarówno zachowania seksualne w rodzinie, jak i stosunek do własnej i przeciwnej płci są znaczące, ponieważ kształtują relacje seksualne kolejnych pokoleń. Diagnoza przekonań, zachowań i wartości przypisywanych seksualności i płci stanowi podstawę do zmiany w bliskich relacjach w czasie terapii. Tematami obowiązującymi w tym procesie są:

  • Stereotypy dotyczące płci – kobiecości i męskości.
  • Gwałt w małżeństwie czy w związku intymnym.
  • Pornografia – częstotliwość oglądania i konsekwencje.
  • Gry seksualne. Dominacja za pomocą manipulacji seksualnych.
  • Czym jest seksualność kobiet i mężczyzn w aspekcie biologicznym, psychologicznym i kulturowym.
  • Chorobliwa zazdrość, która jest stanem psychicznym, a nie uczuciem. Zazdrość jako uczucie zwykle ma swoje rzeczywiste podstawy i podlega krytycznej ocenie przez osobę przeżywającą. Jest także podatna na zmianę w konfrontacji z rzeczywistością. Można również modyfikować jej natężenie i kierunek. Chorobliwa zazdrość jest stanem niepodlegającym krytycznej ocenie. Osoba ją przeżywająca tak interpretuje zdarzenia, żeby pasowały do jej stanu i nie konfrontuje się z wyjaśnieniami i opisem sytuacji. Pytania pomagające zdiagnozować chorobliwą zazdrość:
  • Co to jest chorobliwa zazdrość i czym się różni od uczucia zazdrości?
  • Kto doświadcza chorobliwej zazdrości i wobec kogo?
  • Jak pokazujesz chorobliwą zazdrość? Jak się zachowujesz, co przeżywasz, co sobie wyobrażasz?
  • Jakie konsekwencje Twojej chorobliwej zazdrości ponosi Twoja partnerka/Twój partner?
  • Co potrzebujesz zrobić, żeby to zmienić? Pytania te służą diagnozowaniu myśli, uczuć i zachowań, które składają się na chorobliwą zazdrość. Często osoby krzywdzone, zanim rozpoznają, że mają z nią do czynienia, podejmują różne próby zmiany własnego zachowania, aby nie dostarczać partnerowi żadnych powodów do podejrzeń. W końcu orientują się, że zazdrość partnera nie ma żadnego związku z ich aktywnością i pojawia się bezradność. Nad chorobliwą zazdrością może zapanować tylko osoba przeżywająca ten stan.
  • Szacunek w relacjach intymnych.
  • Granice cielesne i psychiczne w relacjach intymnych.Potrzeba nienaruszalności granic cielesnych w relacjach intymnych jest ważnym tematem, ponieważ jest to kolejny obszar, który bywa naruszany. Dotykanie w miejsca intymne bez zgody osoby, narzucanie stylu ubierania się, np. sprawdzanie bielizny, w jaką ubrana jest partnerka, aby nie była prowokacyjna, jest zachowaniem sprawcy, które narusza godność partnerki i łamie jej granice.
  • Uczenie i przekazywanie dzieciom, czym są bezpieczne relacje seksualne w rodzinie i związkach intymnych. Granice w relacjach seksualnych w rodzinie i związkach intymnych w rozwoju człowieka. Szacunek wobec płci (kobiecości i męskości) i orientacji seksualnej.
  • Budowanie pozytywnych relacji seksualnych. Zdrowa uległość w relacjach rodzinnych.

Seks i seksualność – perspektywa osób stosujących przemoc

Z doświadczeń terapeutów pracujących z osobami dokonującymi przemocy wynika, że przemoc seksualna stanowi bazę do stosowania innych form przemocy albo współwystępuje z innymi jej rodzajami. Osoby, które doświadczają przemocy, często z powodu przekonań na temat roli kobiet i mężczyzn w relacjach intymnych nie dostrzegają problemu. Zarzucają sobie, że nie są wystarczająco atrakcyjne seksualnie, nie mają zbyt dużych potrzeb seksualnych i że uprawianie seksu jest dla nich obowiązkiem małżeńskim. Biorąc pod uwagę ten typ przekonań i wychowanie, często oparte na stereotypach, które nakłada na dziewczynki, a potem kobiety, obowiązek podporządkowania się i poczucia odpowiedzialności za spokój w rodzinie, a na mężczyzn obowiązek bycia silnym i dominującym, można zauważyć, w jak znaczący sposób wpływają one na oczekiwania wobec partnera. Prowadzony przez specjalistów proces terapeutyczny wielokrotnie pokazuje, że nawet jeżeli osoby deklarują równość partnerów w związku, to w konkretnych sytuacjach ukształtowane w dzieciństwie przekonanie o wyższości i dominacji mężczyzny w rodzinie ujawnia się za pomocą zachowań agresywnych. Kolejne przekonanie, które odgrywa znaczącą rolę, to takie, że kobieta musi zaspokajać potrzeby seksualne mężczyzny. W tym przypadku także możemy podać przykłady osób, które z jednej strony deklarują poglądy na temat przestrzegania zasady obopólnej zgody na seks i tego, że mężczyzna może powstrzymać się od zaspokojenia swojej potrzeby, ale w sytuacji, gdy przedłuża się czas, w którym żona/partnerka nie ma ochoty na seks, zaczyna narastać napięcie ujawniające się przez obrażanie i karanie jej milczeniem lub drwinami z jej zmęczenia lub bólu głowy. Jeden z uczestników programu dla osób stosujących przemoc wskazał także na takie swoje zachowania, które w konsekwencji prowadziły do podejrzeń o zdradę. W swojej wypowiedzi wskazał, że na początku bardzo dyskretnie – tak, żeby żona tego nie zauważyła – sprawdzał, w jakiej bieliźnie była w pracy. Kiedy czas związany z brakiem seksu w małżeństwie się przedłużał, zaczął w jawny sposób manifestować swoje podejrzenia i posunął się nawet do brutalnego gwałtu. W czasie terapii wydawało się, że jest świadomy zdrowych zasad i równości płci w małżeństwie. Dopiero bardzo szczegółowe pytania dotyczące tych zdarzeń, w których dochodziło do przemocy, sprawiły, że odkrywał i ujawniał przekonania kierujące jego zachowaniem.

W pracy terapeutycznej dotyczącej przemocy seksualnej wielu praktyków zaleca bardzo szczegółową analizę sytuacji przemocowej, ponieważ jeżeli terapeuta nie zapyta o jakiś znaczący szczegół i zachowanie, to na pewno klient tego nie ujawni (Salter, 2005).

Przykłady wypowiedzi osób uczestniczących w programie psychoterapii wskazują na bardzo rozległe aspekty stosowania przemocy w obszarze seksualności. Wykorzystywanie dzieci do zdobywania przewagi nad partnerem oraz dokonywanie różnych manipulacji świadczy o dużej skali działań krzywdzących w tym obszarze. Poniżej są przytoczone wypowiedzi osób, które stosowały przemoc:
(…) Podobnie było z zachowaniami wobec córki, często używałem jej jako „rywalki” jej matki, czyli mojej żony. Mówiłem do niej, że tylko ona mnie rozumie, że jest lepsza od swojej matki, która myśli tylko o sobie. Moja córka, kiedy miała 13 lat, zaczęła stawać po mojej stronie, prosiła swoją matkę, żeby nie kłóciła się ze mną. Mówiłem do niej często: „Córciu, twoja mama nie wie, co to znaczy kochać, tylko ty mnie naprawdę kochasz”. Często także mówiłem do żony, że ubrała się do pracy jak dziwka i czy ostatnio zmieniła pracę. Te komentarze były przy córce.

W trakcie psychoterapii ten mężczyzna wielokrotnie podkreślał, że gdyby nie usłyszał od terapeuty i innych osób w grupie terapeutycznej, że jest to przemoc, nie dowiedziałby się o tym. Jego historia życia zawierała wiele doświadczeń podkreślających ważniejszą rolę mężczyzny. Jego ojciec zdradzał jego matkę i często jako 6-letni chłopiec był zabierany na „spotkania z innymi paniami”, które przedstawiał mu ojciec.

Opowiedział o tym w taki sposób:
Czasem ojciec żartował, „że to będzie twoja nowa mama, ale nie mów naszej mamie, bo to tajemnica”. Czułem się wtedy strasznie głupio, ale z czasem uznałem, że to takie zabawy ojca, ponieważ w domu nic się nie zmieniało. Kiedy zrozumiałem, o co chodziło w tych spotkaniach, znienawidziłem ojca i obiecałem sobie, że nigdy nie będę taki jak on. Ale moja matka też na to nie reagowała, więc nie wiedziałem, o co chodzi tak do końca. Poza tym on był dla mnie autorytetem, a ona nie. Ciągle bolała ją głowa, chodziła w szlafroku całą niedzielę i krzyczała, żeby dać jej spokój. Nienawidziłem także jej słabości, dlatego za żonę wziąłem sobie kobietę przedsiębiorczą, z ambicjami zawodowymi. Myślałem, że będę ją szanował i tak było na początku, chociaż ona uważa inaczej. Ostatnio powiedziała mi, że od początku zachowywałem się władczo, ale nie sądziła, że przerodzi się to w przemoc. Coś w tym jest, bo szybko zauważyłem, że denerwuje mnie to, iż nie dba o dom. Często to podkreślałem, że dbanie o dom i dzieci to jest zadanie żony. Była bardzo atrakcyjną kobietą i bardzo imponowało mi, kiedy inni mężczyźni, moi koledzy oglądali się za nią, ale kiedy zaczęły się między nami problemy, to opętała mnie zazdrość, bo nie uprawialiśmy seksu i zacząłem podejrzewać ją o zdradę. Nie miałem żadnych podstaw, ale to było tak, jakby jakaś moja własność przestała być moją własnością. Bolało mnie to, że nie mam na nią żadnego ...