Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowości w psychologii , Otwarty dostęp

25 marca 2021

NR 26 (Marzec 2021)

Restrykcje żywieniowe i ich konsekwencje

250

Od kilku dekad naukowcy starają się wyjaśnić zachowania i wzorce żywieniowe osób, które mają nawyk kontroli masy ciała. Niniejszy artykuł przybliża motywacje klientów do stosowania restrykcji żywieniowych.

Osoby stosujące restrykcje żywieniowe celowo powstrzymują się od przyjmowania jedzenia, mając za główny cel utratę masy ciała bądź utrzymanie jej na stale niskim poziomie, mimo że wskaźnik masy ciała mieści się w normie (18,5–24,99 kg/m2). Natężenie restrykcji wiąże się ze stosunkowo niższym ad libitum spożyciem pokarmu. Świadome kontrolowanie spożycia jedzenia nie zawsze jest związane ze zmniejszeniem ogólnej kaloryczności produktów, ale raczej ze zmniejszeniem spożycia określonych makroskładników (np. tłuszcze, węglowodany) lub rodzajów żywności (np. desery, słodycze). Ograniczanie jedzenia rozumiane jako „chroniczne stosowanie diety” w celu nieustannej kontroli masy ciała jest często przerywane epizodami przejadania się bądź spożywania większej ilości jedzenia. Paradoksalnie, mimo licznie podejmowanych prób ograniczania posiłków, osobom nie udaje się powstrzymać od jedzenia lub ograniczyć jego spożycie. Wyniki badań pokazują, że osoby ograniczające jedzenie przy napływie negatywnego nastroju bądź w sytuacji zagrożenia własnej samooceny spożywają więcej „zabronionych” produktów, w efekcie naruszają narzucone sobie zasady dietetyczne.

Mimo że terminy „restrykcje żywieniowe” i „stosowanie diety” są czasami używane zamiennie, nie są pojęciami tożsamymi. Podczas gdy większość osób, które określają się jako stosujące dietę, przestrzega restrykcji żywieniowych, to jednak nie wszystkie stosujące restrykcje żywieniowe identyfikują się jako takie.

Badacze wykazali, że istnieją dwa rodzaje przejadania się. Pierwszy z nich jest wywołany przez środowisko, które kusi szeroką ofertą atrakcyjnych produktów, oraz w wyniku rozhamowania, czyli naruszenia własnych restrykcji żywieniowych. Rozhamowanie oznacza wewnętrzny przymus jedzenia przy braku samokontroli. Z modelu granic regulacji (opracowanego przez C. Petera Hermana i Janet Polivy w latach osiemdziesiątych XX wieku) wynika, że spożycie jedzenia jest warunkowane czynnikami fizjologicznymi: osoba zaczyna jeść, kiedy jest głodna (granica głodu) i przestaje, gdy jest syta (granica sytości). Osoby stosujące restrykcje żywieniowe wyznaczają granice głodu i sytości poznawczo. „Granica diety” zostaje określona poznawczo, co oznacza, że osoby stosujące restrykcje w żywieniu sięgają po kontrolę poznawczą (zaplanowane dzienne zapotrzebowanie kaloryczne jest zgodne z własnymi przekonaniami) zamiast regulacji fizjologicznej. Przekroczenie „granicy diety” (spożycie „niedozwolonego” produktu) skutkuje jedzeniem, aż do osiągnięcia granicy sytości. Powyższy mechanizm prowadzi do niepowodzeń w utrzymaniu restrykcji i tym samym kontroli masy ciała, co może doprowadzić do porzucenia własnych celów żywieniowych na krótki czas i oddanie się odmawianemu sobie jedzeniu. Owo zachowanie zostało nazwane przez Polivy i Hermana efektem „pal licho” – dotyczy przejadania się w wyniku podejmowanych przez pewien okres prób stosowania restrykcji żywieniowych.

Zjawisko rozhamowania może być wywołane czynnikami związanymi ze stresem, strachem czy nawet sytuacją społeczną. Ponieważ osoby stosujące restrykcje żywieniowe stają się bardziej podatne na kontrolowanie swojego zachowania, mają tendencję do przejadania się w odpowiedzi na różne sytuacje i okoliczności. Poparciem efektu rozhamowania był eksperyment, który pokazał, że uświadomienie uczestnikom zawartości kalorycznej wcześniej spożytego posiłku wyzwoliło nieprawidłowe (sztywne) wzorce żywieniowe. Inne badania wykazały, że sztywna kontrola zwiększa podatność na nieprawidłowe 
zachowania w postaci jedzenia emocjonalnego, nadmiernego skupiania się na jedzeniu lub niekontrolowanym jedzeniu. Zatem rozhamowanie nie tylko prowadzi do niepowodzenia w zakresie kontroli masy ciała, ale także może wywołać objawy zaburzeń odżywiania. Podobnie zresztą jak samo ograniczanie jedzenia, które uważane jest za czynnik ryzyka rozwoju bulimii psychicznej lub zaburzenia z napadami objadania się.

POLECAMY

Charakterystyka restrykcyjnego stylu jedzenia

Wyniki badań wskazują, że istnieje związek pomiędzy restrykcyjnym stylem jedzenia a wyższym wskaźnikiem masy ciała. Można zatem przypuszczać, że posiadanie wysokiego wskaźnika masy ciała może prowadzić do podejmowania restrykcji żywieniowych w celu utraty masy ciała, czyli zamiar redukcji spożycia jedzenia wzrasta wraz ze wzrostem masy ciała. Możliwe, że osoby ze zwiększonym wskaźnikiem masy ciała są bardziej skoncentrowane na ograniczaniu jedzenia i aktywnie próbują kontrolować lub redukować swoją masę ciała poprzez restrykcje żywieniowe. Obecnie wciąż nie wiadomo, czy osoby stosujące restrykcje żywieniowe częściej przejadają się i dlatego też ich masa ciała wzrasta, czy też są genetycznie bardziej skłonne do przyrostu masy ciała, choć spożywają mniejszą liczbę kalorii lub eliminują z diety określone produkty.

Osoby charakteryzujące się restrykcyjnym stylem jedzenia odczuwają silny stres i dyskomfort w sytuacji, gdy spożywają większe ilości jedzenia niż inni lub gdy przekraczają społeczne normy dotyczące odpowiednich porcji pożywienia. Klasyczne badania przeprowadzone w latach siedemdziesiątych XX wieku pokazały, że wysokokaloryczny posiłek (w badaniu: truskawkowy koktajl mleczny) był częściej konsumowany przez osoby stosujące restrykcje żywieniowe niż osoby niestosujące restrykcji żywieniowych. Ponadto, wyniki wielu współczesnych badań laboratoryjnych wykazały, że nakłanianie osób stosujących restrykcje żywieniowe do spożywania wysokokalorycznych pokarmów skutkuje przejadaniem się. Osoby spożywają wówczas większe ilości jedzenia, które zostało im podane. Wydaje się, że sama ekspozycja na atrakcyjne pokarmy powoduje, że osoby te zwiększają swoje porcje. Osoby ograniczające jedzenie bardziej reagują na bodźce żywieniowe niż osoby, które nie przestrzegają restrykcji żywieniowych, i w konsekwencji spożywają większe ilości jedzenia.

Dla niektórych osób przejawiających restrykcyjny styl jedzenia przejadanie się może być definiowane jako spożywanie dowolnej ilości jedzenia, która jest postrzegana jako niedopuszczalna lub „zabroniona” w ramach stosowanej restrykcji żywieniowej. Wyniki badań dowodzą, że osoby ograniczające jedzenie w porównaniu z osobami niestosującymi restrykcji żywieniowych oceniają znacznie więcej produktów spożywczych jako „zabronionych” i w rzeczywistości spożywają większe ich ilości (niezależnie od ich wartości kalorycznej).

Jeśli dla osób ograniczających jedzenie nadmierna konsumpcja oznacza naruszenie restrykcji żywieniowych, może pojawić się u nich poczucie winy czy rozczarowania własną osobą, wynikające z braku samokontroli, choć obiektywnie nie spożyły dużej ilości jedzenia. Takie odczucia mogą prowadzić do dalszego jedzenia lub nawet obiektywnego przejadania się.

Osoby młode, które mają tendencję do przejadania się, są świadome, że nie stosują zasad zdrowego żywienia. Mają gorsze samopoczucie, wykazują symptomy depresyjne, dążenie do szczupłości, są bardziej niezadowolone z siebie oraz masy i kształtu swojego ciała, a także posiadają niższą samoocenę. Rezultaty badań sugerują, że poczucie własnej wartości znacząco wpływa na restrykcje żywieniowe osób podejmujących wysiłek ograniczania jedzenia w celu kontroli masy ciała. Istnieją także badania, które wskazują, że niezadowolenie z ciała jest powiązane z powstrzymywaniem się od jedzenia. To oznacza, że osoby zaniepokojone swoją masą ciała przejawiają bardziej restrykcyjne zachowania żywieniowe. Ponieważ osoby nieakceptujące własne ciało często mają niską samoocenę (efektem jest kontrola masy ciała), można przypuszczać, że stosowanie restrykcji żywieniowych służy poprawie obrazu ciała (poprzez utratę masy ciała) i tym samym podniesieniu samooceny.
 

Ryc. 1. Konsekwencje ograniczania jedzenia u osób stosujących i niestosujących restrykcji żywieniowych.
Opracowanie własne na podstawie: Apfeldorfer i Zermati, 2001


Konsekwencją restrykcyjnego jedzenia jest:

  • Deregulacja odczuwania głodu i sytości (uczucie głodu i sytości staje się nieadekwatne do rzeczywistego): poznawcza kontrola spożycia jedzenia osłabia zdolność do bycia uważnym na fizjologiczne sygnały głodu i sytości, które są niezbędne do regulacji homeostatycznej. Osoba przestaje jeść nie dlatego, że czuje sytość (regulacja oparta na fizjologicznym postrzeganiu sytości), ale ponieważ zdecydowała się przestać jeść (kontrola poznawcza). Poznawcza kontrola uczucia głodu i sytości ostatecznie prowadzi do niezdolności uchwycenia tych odczuć oraz do przejadania się i utraty kontroli. Osoby stosujące restrykcje żywieniowe, które unikają jedzenia bądź myślą o jedzeniu, są szczególnie narażone na przejadanie się.
  • Rozregulowanie emocjonalne (jedzenie nie zapewnia regulacji emocjonalnej): odczuwanie poczucia winy po spożyciu wysokokalorycznego posiłku, po zjedzeniu większej ilości jedzenia niż była zaplanowana lub po nieprzestrzeganiu wstępnie ustalonych zasad żywieniowych. Poziom negatywnych emocji nie zmniejsza się dzięki jedzeniu. Nie tylko regulacja emocjonalna jest nieskuteczna, ale nawet myślenie o jedzeniu wywołuje lęk i poczucie winy.

Społeczny kontekst jedzenia

Z wielu badań wynika, że wpływ społeczny na jedzenie jest bardzo duży, a kontekst społeczny jedzenia może być ważnym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi i utrzymaniu prawidłowych lub nieprawidłowych zachowań żywieniowych. Kiedy spożywamy posiłek z innymi osobami, wybór i ilość produktów zależy w dużym stopniu od tego, co i ile jedzą inne osoby. Przeważnie staramy się ograniczyć ilość spożywanego jedzenia, by nie przekraczać ilości spożywanej przez inne osoby. Obszerna literatura na temat modelowania zachowań żywieniowych pokazuje, że ludzie konsekwentnie jedzą nieco mniej niż ci, z którymi jedzą. Jednocześnie wyniki badań sugerują, że większą sympatią darzymy te osoby, które jedzą więcej niż my (wówczas jesteśmy osobami rozsądnie się odżywiającymi), zaś nie lubimy tych, którzy jedzą mniej od nas (wtedy nasz obraz jest niekorzystny).

Otrzymana wielkość porcji i jej spożycie w towarzystwie również wpływa na zachowania człowieka. Osoby ograniczające jedzenie, otrzymujące porcję wyglądającą na większą, spożywają większą ilość kolejnych posiłków w porównaniu z osobami, które otrzymują mniejszą lub podobną do...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy