Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

15 listopada 2021

NR 30 (Listopad 2021)

Prawne aspekty wykonywania zawodu psychologa

0 20

Psycholog wykonuje profesję, którą można określić jako zawód zaufania publicznego i która przydaje wykonującym go osobom szereg uprawnień, ale z drugiej strony nakłada na nie wiele obowiązków mających znaczenie w codziennej praktyce psychologicznej. Warto przyjrzeć się im nieco bliżej.

Podstawowe ramy prawne wykonywania zawodu psychologa

Wykonywanie zawodu psychologa uregulowane jest w ustawie z dnia 8 czerwca 2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów (tj. z dnia 16 maja 2019 r., Dz. U. z 2019 r., poz. 1026; dalej również jako UoZP). Jedynie tytułem przypomnienia należy wskazać, że zgodnie z art. 4 UoZP wykonywanie zawodu psychologa polega na świadczeniu usług psychologicznych, a w szczególności na:

POLECAMY

  • diagnozie psychologicznej,
  • opiniowaniu,
  • orzekaniu, o ile przepisy odrębne tak stanowią,
  • psychoterapii,
  • udzielaniu pomocy psychologicznej.

Za wykonywanie zawodu psychologa uważa się także prowadzenie przez psychologa badań naukowych w dziedzinie psychologii lub działalność dydaktyczną w tym zakresie.

Nie można w tym miejscu nie wspomnieć, że pomiędzy przepisami UoZP a rzeczywistością widoczny jest dość poważny rozdźwięk, jako że nie ukonstytuował się Samorząd Zawodowy Psychologów. Jakkolwiek w ostatnim czasie dało się słyszeć głosy, że kwestie te wymagają pilnej interwencji, to jednak do chwili obecnej przepisy regulujące prawo wykonywania zawodu psychologa (choćby te uzależniające prawo wykonywania zawodu od wpisu na listę psychologów Regionalnej Izby Psychologów) pozostają martwe, a to przez wzgląd na brak powołania tych ostatnich.

O ile zatem przez wzgląd na wspomniane wyżej okoliczności kwestie formalne związane z wykonywaniem zawodu psychologa mogą pozostać poza zakresem niniejszej publikacji, to zasadne jest choćby wspomnieć o tych, które do swojego ucieleśnienia przez psychologów nie wymagają bynajmniej istnienia samorządu.

Przepisy prawne w praktyce psychologicznej

Dla osób wykonujących zawód psychologa praktyczne znaczenie ma zasada, zgodnie z którą podjęcie usług psychologicznych następuje za zgodą osoby (klienta) lub grupy osób (klientów) stanowiących podmiot diagnozowania i oddziaływania psychologicznego (art. 12 UoZP). Nie wolno również tracić z pola widzenia, że psycholog poinformuje klienta o celu postępowania, jego przebiegu, wynikach i sposobie ich udostępniania oraz powinien uzyskać akceptację planowanych czynności (art. 13 UoZP). Odnosząc te przepisy do praktyki psychologicznej, warto wspomnieć o tym, że ewentualne udowodnienie spełnienia ww. obowiązków będzie należało do psychologa. Z tego względu warto zabezpieczyć się w prowadzonej działalności poprzez przygotowanie stosownego formularza zawierającego oświadczenie klienta, iż został on poinformowany o celu postępowania, jego przebiegu, wynikach i sposobie ich udostępniania i wyraża na nie zgodę. Czy takie oświadczenie stanowić będzie część bardziej rozbudowanego dokumentu w postaci np. kontraktu psychoterapeutycznego, czy zostanie uwzględnione w formularzu zgody na przetwarzanie danych osobowych – pozostaje to kwestią indywidualną, zależną od prowadzonej przez psychologa działalności. Natomiast z pewnością warto dbać, aby istniał materialny dowód na wywiązanie się psychologa z ww. obowiązków.

Zważywszy na to, że przepisy dotyczące ochrony danych osobowych znane obecnie pod obiegową nazwą „RODO” od wejścia tej regulacji w życie były na wielu polach i forach analizowane pod każdym niemal kątem, przez wzgląd na dopuszczalną objętość niniejszego tekstu, zasadne jest zainteresowanego Czytelnika odesłać do publikacji dotyczących tej szczególnej kwestii.

Regulacje UoZP

Wracając natomiast do regulacji UoZP, warto przypomnieć, że psycholog ma prawo i obowiązek doskonalenia zawodowego w różnych formach kształcenia podyplomowego (art. 17 UoZP). Pewnych trudności nastręcza brzmienie art. 18 ustawy, regulującego – mówiąc najogólniej – świadczenie usług w ramach prywatnego gabinetu. Oto bowiem psycholog może wykonywać prywatną praktykę psychologiczną, jeżeli posiada:

  • prawo wykonywania zawodu oraz wpis do Krajowego Rejestru Sądowego oraz do rejestru prywatnych praktyk psychologicznych prowadzonego przez właściwą Radę Regionalnej Izby Psychologów. Przepis ten formalnie obowiązuje (nigdy nie został uchylony), choć jego praktyczna realizacja rodzi problemy o tyle, o ile prawo wykonywania zawodu wymaga istnienia list psychologów prowadzonych przez Regionalne Izby Psychologów, a te – jak wspomniano – w przeważającej części Polski nie powstały.

Członkowie samorządu psychologów podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za:

  • zawinione naruszenie obowiązków zawodowych;
  • czyny sprzeczne z zasadami etyki określonymi w Kodeksie Etyki Zawodowej, o którym mowa w art. 40 pkt 3;
  • uporczywe uchylanie się od płacenia składek członkowskich.

W zakresie odpowiedzialności dyscyplinarnej potwierdziła się trafność powiedzenia: „rzeczywistość/życie nie znosi próżni”. Egzekwowanie odpowiedzialności zawodowej mogłoby przecież być utrudnione, skoro nie istnieją ustawowo umocowane organy, które miałyby to czynić. Nie można nie wskazać, że „ciężar” i odpowiedzialność za prawidłowość wykonywania zawodu psychologa wzięły na siebie liczne stowarzyszenia psychologiczne i psychoterapeutyczne, które w swoich statutach przewidują istnienie organów dyscyplinarnych, a swoich członków poddają orzecznictwu tychże. Dobitnie wskazują na to dokumenty stowarzyszeń stojących w Polsce na straży prawidłowości wykonywania zawodu psychologa. Można w tej materii wskazać Statut Polskiego Towarzystwa Psychologicznego (Statut PTP, 2005).

Art. 52 UoOZP ustanawia zakaz dowodowy wobec osób obowiązanych do zachowania tajemnicy na okoliczność wypowiedzi osoby, wobec której podjęto czynności wynikające z ustawy co do popełnienia przez nią czynu zabronionego pod groźbą kary.

Istota tajemnicy zawodowej psychologa – uwagi ogólne

Zasada tajemnicy zawodowej przez swoją rangę i znaczenie dla wykonywania zawodu psychologa zasługuje na jej odrębne omówienie. Jej istnienie to z pewnością jeden z fundamentów wykonywania zawodu psychologa. Wrażliwe dane i informacje, z którymi w ramach wykonywania zawodu zapoznaje się psycholog, bez wątpienia powinny być w sposób należyty zabezpieczone przed ich ujawnieniem, czemu ma służyć zasada profesjonalnej dyskrecji (Bednarek, 2016; Gavaghan, 2007; Hudson-Allez, 2004; Jenkins, 2005; Popiel, Pragłowska, 2008; Younggren, Harris, 2008; Augustynowicz, 2008; Kermani, 1982).

Kwestia tajemnicy zawodowej pozostaje jednym z centralnych zagadnień etyki psychologa, bez względu na to, na jakiej sferze działalności psychologicznej koncentruje on swoją działalność zawodową. Właściwie każdy akt normatywny regulujący standardy etyki i deontologii zawodowej psychologa (Kermani, 1982; Chodof, 1996). W piśmiennictwie podkreśla się, że tajemnica zawodowa stanowi fundament wykonywania zawodu psychologa, na którym opiera się zaufanie konieczne w relacji psychologa z klientem, szczególnie w przypadku prowadzenia przez psychologa psychoterapii (Bednarek, 2016; Jenkins, 2005; Popiel, Pragłowska, 2008; Younggren, Harris, 2008). Wyłącznie niezachwiane przekonanie klienta o tym, że żadne z przekazanych psychologowi informacji (poza wypadkami zagrożenia zdrowia i życia) nie zostaną ujawnione, daje szansę realizacji celów i zadań, jakich podejmuje się psycholog (Bednarek, 2016; Gavaghan, 2007; Popiel, Pragłowska, 2008; Younggren, Harris, 2008; Chodoff, 1996).

Kwestia tajemnicy zawodowej psychologa nie umknęła również uwadze polskiego ustawodawcy w ramach formułowania prawnych ram wykonywania działalności psychologicznej (Świtała, 2014a, 2014b, 2014c; Górski, 2012). Zasada zawodowej dyskrecji i poufności zyskała rangę normy ustawowej, a to w art. 14 UoZP, a także w art. 50 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, tj. z dnia 5 kwietnia 2017 r. (UoOZP) oraz art. 14 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. 
o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, tj. z dnia 8 czerwca 2017 r. (UoPPRPP). Zgodnie z art. 14 pierwszego z wymienionych aktów normatywnych:

  • Psycholog ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z klientem, uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu.
  • Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej nie może być ograniczony w czasie.

Przepisu ust. 1 nie stosuje się, gdy:

  • jest poważnie zagrożone zdrowie, życie klienta lub innych osób,
  • tak stanowią ustawy.

Należy dla porządku wskazać, że obowiązek, o którym mowa, jest nieograniczony w czasie.

Tajemnica zawodowa psychologa w postępowaniach: cywilnym, karnym i administracyjnym

Tajemnica zawodowa psychologa, jako tajemnica prawnie chroniona, doznaje ochrony również w postępowaniach: cywilnym, administracyjnym i karnym (Rejman, 1996; Safjan, 1998), pozwalając co najmniej odmówić odpowiedzi na pytanie, a w określonych przypadkach także odmówić zeznań (zob. art. 261 § 2 k.p.c., art. 82 k.p.a., 180 k.p.k.). Najdalej idącym przykładem ochrony tajemnicy zawodowej psychologa – działającego jako biegły – jest istnienie bezwzględnego zakazu dowodowego przesłuchania takiej osoby (Boratyńska, Górski, Sakowicz, 2014; Grzegorczyk, 2014; Hofmański, Sadzik, Zgryzek, 2011; Paprzycki, 2013; Razowski, 2010; Skorupka, 2018).

Podobnie art. 52 UoOZP ustanawia zakaz dowodowy wobec osób obowiązanych do zachowania tajemnicy na okoliczność wypowiedzi osoby, wobec której podjęto czynności wynikające z ustawy co do popełnienia przez nią czynu zabronionego pod groźbą kary. Wspomniany zakaz stosuje się odpowiednio do lekarzy wykonujących czynności biegłego. W kontekście tego ostatniego przepisu warto wskazać na Postanowienie Sądu Najwyższego – Izby Karnej z dnia 20 kwietnia 2005 r. sygn. akt: I KZP 6/05, w którym stwierdzono, że: „Przepis art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego dotyczy każdej osoby, która wykonuje czynności określone w tej ustawie; ustanawia on bezwzględny zakaz dowodowy, będąc przepisem szczególnym w stosunku do unormowania art. 180 k.p.k., a wobec tego takiej osoby nie można przesłuchać co do okoliczności przewidzianych w art. 52 ust. 1, nawet jeżeli wyrazi ona gotowość ujawnienia tego rodzaju tajemnicy zawodowej”.

Warto poświęcić nieco uwagi bodaj najczęstszym sytuacjom, kiedy styczność z organami administracji publicznej lub wymiaru sprawiedliwości ma psycholog, który nie wykonuje w danej sprawie czynności biegłego ani też nie wykonywał czynności w ramach UoOZP, a jedynie udzielił porady psychologicznej bądź prowadził psychoterapię strony postępowania.

Art. 261 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że świadek może odmówić odpowiedzi na zadane mu pytanie, jeżeli zeznanie mogłoby narazić jego lub jego bliskich, wymienionych w paragrafie poprzedzającym, 
na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową albo jeżeli zeznanie miałoby być połączone z pogwałceniem istotnej tajemnicy zawodowej. Duchowny może odmówić zeznań co do faktów powierzonych mu na spowiedzi.

W postępowaniu karnym na pierwszy plan wysuwa się art. 180 § 1 Kodeksu postępowania karnego, zgodnie z którym: osoby obowiązane do zachowania w tajemnicy informacji niejawnych o klauzuli tajności „zastrzeżone” lub „poufne” lub tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodu lub funkcji mogą odmówić zeznań co do okoliczności, na które rozciąga się ten obowiązek, chyba że sąd lub prokurator dla dobra wymiaru sprawiedliwości zwolni te osoby od obowiązku zachowania tajemnicy, jeżeli ustawy szczególne nie stanowią inaczej. Na postanowienie w tym przedmiocie przysługuje zażalenie. Stawiając się zatem na wezwaniu sądu lub prokuratora przed rozpoczęciem zeznań, należy zadbać o to, aby organ wydał uprzednio stosowne postanowienie. Rzecz jasna zadbać o to powinien sam organ, natomiast w razie gdyby tego nie uczynił, psycholog powinien odmówić składania zeznań właśnie w powołaniu na tajemnicę zawodową. Jeśli postanowienie zwalniające z tajemnicy zawodowej zostało już wydane, należy pamiętać, że nie obliguje ono do natychmiastowego złożenia zeznań, wszak w terminie 7 dni od daty ogłoszenia psychologowi takiego postanowienia bądź jego doręczenia na piśmie przysługuje psychologowi prawo złożenia zażalenia na takie postanowienie. Trudno in genere wskazać, jaka powinna być decyzja psychologa co do zaskarżenia decyzji sądu lub prokuratora. Pewną podpowiedzią może być tutaj dokonanie ważenia zasad: dobra wymiaru sprawiedliwości oraz zaufania do zawodu psychologa.

Jeśli Czytelnik podziela stanowisko autora, że przekonanie klienta o tym, że informacje przekazywane są bezpieczne, a zasada tajemnicy zawodowej stanowi fundament działań psychologicznych, to z pewnością warto skorzystać z prawa do złożenia zażalenia, aby organ drugiej instancji zweryfikował, czy istotnie zwolnienie z tajemnicy jest konieczne „dla dobra wymiaru sprawiedliwości”. Trzeba bowiem pamiętać, że organy ścigania zwykle dysponują relatywnie szerokim wachlarzem dowodów możliwych do przeprowadzenia dla ustalenia konkretnej okoliczności. Relatywnie rzadko zdarzać się będzie, że przesłuchanie psychologa (po uprzednim zwolnieniu go z tajemnicy zawodowej) jest jedyną drogą uzyskania określonych, istotnych z punktu widzenia postępowania karnego informacji. Jak zawsze w kwestiach prawnych – diabeł tkwi w szczegółach. Psycholog (kiedy postanowienie o zwolnieniu go z tajemnicy zawodowej jest już prawomocne, tzn. nie zostało zaskarżone, albo zostało zaskarżone, ale sąd drugiej instancji utrzymał je w mocy) zawsze powinien upewnić się, jaki zakres zwolnienia został określony w postanowieniu. Determinuje to bowiem, jakich informacji może psycholog udzielić.

Tajemnica zawodowa – postępowanie karne

Odnosząc się w tym miejscu do wspomnianych regulacji art. 180 § 1 k.p.k. i art. 180 § 2 k.p.k., warto na marginesie wskazać, że tajemnica zawodowa psychologa doznaje na gruncie postępowania karnego nieco mniejszej ochrony niż tajemnica zawodowa m.in. notariusza, adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego oraz dziennikarza, a także lekarza. Wspomniane grupy zawodowe mogą być bowiem przesłuchiwane co do faktów objętych tą tajemnicą tylko wtedy, gdy jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, a zwolnienia z tajemnicy udzielić może wyłącznie Sąd (Górski, 2012). Natomiast psycholog może zostać zwolniony z tajemnicy także przez prokuratora i to bez konieczności spełnienia tak restrykcyjnych przesłanek, jakie ustanawia art. 180 § 2 k.p.k. Sytuacja ta jest o tyle niezrozumiała, że przecież nierzadko rolą psychologa jest wykonywanie czynności o takim samym znaczeniu dla zdrowia psychicznego, czym dla zdrowia somatycznego interwencje lekarskie.

Regulacje postępowania cywilnego i administracyjnego są nieco bardziej klarowne, a to dlatego, że w tych postępowaniach nie istnieje procedura zwalniania z tajemnicy.

Art. 261 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że świadek może odmówić odpowiedzi na zadane mu pytanie, jeżeli zeznanie mogłoby narazić jego lub jego bliskich, wymienionych w paragrafie poprzedzającym, na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy