Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychiatria w psychologii

23 marca 2022

NR 32 (Marzec 2022)

Narcystyczne zaburzenie osobowości w środowisku pracy

0 484

Obecne czasy cechuje „kultura narcyzmu”: konsumpcjonizm, kult ciała, osłabienie wrażliwości na relację i drugiego człowieka, pogoń za sukcesem. Towarzyszy nam narcyzm (Lash, 2015). 
Metaanaliza dokonana w 2018 r. przez Volkert, Gablonskiego i Rabund sugeruje częste występowanie wszystkich zaburzeń osobowości w populacji państw zachodnich – 12,16%, w tym 1,23% dla narcystycznego zaburzenia osobowości (Bagińska, 2021).

Raport z badań Randstad Award 2016 r. wykazał, że do najważniejszych potrzeb pracowników obok wynagrodzenia oraz bezpieczeństwa pracy zalicza się przyjazną atmosferę w zespole. Jednym z największych problemów zarządzania jest problem relacji z pracownikami – 72% (Dreżewska, Michniak-Szladerba, 2019). W psychologii pracy do dobrych praktyk w budowaniu relacji z osobą narcystyczną zalicza się m.in. psychoedukację i szkolenie budujące znajomość charakterystyki osobowości narcystycznej, orientację na siebie, jak również niezależność poczucia własnej wartości od zachowań drugiej osoby, ale także: odzwierciedlanie w komunikacji, komunikację typu „my”, motywowanie poprzez język korzyści, płaską strukturę organizacji (odpowiedzialność zespołową za realizację zadań) i współpracę w zespole w pozycji członka, a nie lidera (tamże).

Badania wskazują na związek między narcyzmem a piastowaniem wysokich stanowisk w karierze zawodowej, czemu sprzyjać ma pewność siebie, odwaga w podejmowaniu decyzji, postrzeganie siebie jako oczywistego lidera, tendencje do bezwzględnej rywalizacji, wysoki poziom orientacji na osiągnięcie celu, władzy, prestiżu, charyzma (Pilch, 2018). Potrzeba aprobaty sprzyja podejmowaniu odważnych, niekiedy ryzykownych dla firmy decyzji, ponieważ pozwala pracownikowi zaangażować się osobiście w efektywne działania. W celu optymalizacji zysku firmy wydaje się zasadne, by pracownik wykonywał powierzane mu zadania publicznie z uwagi na potrzebę aprobaty, a także aby wykonywał on zadania, które nie wymagają od niego utrzymywania bliskich relacji z innymi pracownikami.


Trudności klientów w odniesieniu do kryteriów diagnostycznych:

  • trudności w obszarze poczucia „Ja”: nadmierna potrzeba uznania, aprobaty i podziwu, silny egocentryzm, częste fantazje na temat własnego sukcesu, uprzywilejowania, omnipotencji, unikanie krytyki, utrzymująca się niepewność na temat własnej osoby, brak umiejętności cieszenia się sukcesami;
  • trudności w relacjach z innymi: nawiązywanie licznych i powierzchownych relacji, przeżywanie poczucia zagrożenia i zazdrości wobec innych osób, dewaluowanie ich umiejętności oraz osiągnięć, brak empatii, wahania nastroju, depresja związana z poczuciem utraty własnego znaczenia, wpływu, trudność z wchodzeniem w relację zależności z innymi (wdzięczności, zobowiązania, proszenia o pomoc), poczucie samotności i wyobcowania w relacjach interpersonalnych;
  • trudności w obszarze systemu wartości: przejawiają się nierzadko w postaci zachowania o charakterze pasożytniczym oraz antyspołecznym, dominujące przeżywanie wstydu, ograniczona możliwość przeżywania smutku, poczucia winy czy żałoby;
  • poczucie pustki i znudzenia: prowadzi do poszukiwania atrakcyjnych, silnych bodźców emocjonalnych, podejmowania działań ryzykownych dla zdrowia i bezpieczeństwa, w tym używania substancji psychoaktywnych itp. Znudzenie wynika zatem z ograniczonego życia wewnętrznego, braku szczerego zainteresowania innymi ludźmi, braku empatii i zaangażowania w urealnianie stawianych przed sobą fantazji czy perspektyw.

 

POLECAMY

Kryteria diagnostyczne narcystycznego zaburzenia osobowości według DSM-V:

 

  • Pretensjonalne poczucie własnego znaczenia, wyolbrzymianie osiągnięć, talentów, sukcesu.
  • Zaabsorbowanie fantazjami o własnej nieograniczonej władzy, sukcesie, wpływie, atrakcyjności.
  • Wiara w bycie kimś szczególnym na podstawie przekonania o byciu jednostką uprzywilejowaną.
  • Wymaganie nadmiernego podziwu.
  • Poczucie wyjątkowych uprawnień i narzucanie ich.
  • Eksploatacja innych, w tym zachowanie pasożytnicze i antyspołeczne.
  • Brak empatii, pomijanie potrzeb i uczuć innych.
  • Zazdrość wobec innych z jednoczesnym przekonaniem, że sam klient jest obiektem zazdrości ze strony otoczenia.
  • Arogancka, wyższościowa postawa.

 

Przykładowe mechanizmy obronne i błędy poznawcze:

 

  • Naprzemienna idealizacja i dewaluacja otoczenia wynika z dualizmu postrzegania rzeczywistości i z trudności w godzeniu cech pożądanych i niepożądanych w spójną całość. Obraz świata i siebie jest niestabilny; wypełniają go doraźne konstrukcje poznawcze, które chronią przed zranieniem i poczuciem porażki.
  • Racjonalizacja służy wyjaśnieniu niepożądanego zachowania w taki sposób, aby zachować szacunek do samego siebie.
  • Projekcja – atrybucja wstydu na obiekty zewnętrzne z powodu przeżywania go i z obawy przez demaskacją poziomu własnych kompetencji. Celem jest pozbycie się trudnych emocji, odsunięcie od siebie poczucia winy, unikanie odpowiedzialności.
  • Nadkompensacja poprzez przekonania wielkościowe, pozorną pewność siebie i niski poziom empatii ma za zadanie chronić klienta przed bolesną konfrontacją z własnym cierpieniem. Okazywanie wyższości maskuje przeżywaną niepewność. Służy wzbudzeniu szacunku i zainteresowania otoczenia, podziwu, w którym klient utożsamia bycie ważnym, akceptowanym i kochanym, co sprowadzić można do prostego wniosku, że u podłoża poczucia wyjątkowości znajduje się nieuświadomione poczucie własnej niższości i zagrożenia odrzuceniem (Filipowicz, 1998).

U podłoża NPD leży kluczowe przekonanie jednostki o tym, że jedynie wyjątkowość, kompetencja, siła, brawura gwarantują stabilną, przez co bezpieczną, akceptującą, bliską obecność innych ludzi w naszym życiu (Benjamin, 1996). Ma to swoje źródło w dzieciństwie, kiedy rodzice zaspokajają zachcianki dziecka, usuwając z jego drogi wszelkie przeszkody, nie ujawniając własnych potrzeb. W efekcie dziecko nie uczy się empatii, utrwala egocentryzm, który przestaje służyć celom rozwojowym i zostaje komponentem postawy wobec świata w dalszych etapach rozwoju jednostki. Relacja dziecka z opiekunami jest warunkowa – jedynie dzięki podziwowi zyskuje atencję opiekuna, ale jednocześnie nie może zawieść jego oczekiwań, ponieważ wówczas zostanie odtrącone. Dlatego tak trudno jest pogodzić się z ryzykiem porażki, bo nawet najmniejsza zagraża utratą poczucia bezpieczeństwa.

 

Studium przypadku

Pan Jakub, lat 32, kierownik, szybko awansował w prężnie rozwijającej się firmie. W pierwszych zdaniach podkreśla swoją pozycję zawodową, zaznaczając, że jest pełen pomysłów na swój dalszy rozwój oraz rozwój swojego miejsca pracy. Zaznacza, że „pracuje z najlepszymi”, których w dalszej części rozmowy Pan Jakub nazywa „nieprofesjonalnymi” i „głupimi”, którzy powinni się od niego uczyć.

Pan Jakub zaznacza, że jest podziwiany przez innych, którzy nierzadko mu zazdroszczą, jednocześnie podaje, że zależy mu na dobrych relacjach z pracownikami, chciałby być bardziej lubiany, ceni sobie partnerstwo.
Narracja klienta krąży wokół środowiska zawodowego, o którego sukcesach Pan Jakub relacjonuje w pierwszoosobowej opowieści, przypisując sobie zasługi za efekty wypracowywane przez zespół, jakim zarządza. W trakcie rozmowy padają stwierdzenia, że klient w pracy nie czuje się z nikim związany, a wobec podwładnych Pan Jakub wykazuje przedmiotowy i eksploatacyjny stosunek. Aktualnie Pan Jakub w sposób zdystansowany relacjonuje, że zwolnił jedną osobę ze swojego zespołu, ponieważ drażniła go ona „uporczywym sygnalizowaniem swojego zdania”, o które Pan Jakub „przecież nie pytał”, czego efektem jest złożona na niego skarga.

Klient zgłasza, że pomimo osiągnięć, jakie dzięki jego zarządzaniu i talentowi organizacyjnemu odnosi firma, nie jest on dostatecznie doceniany przez prezesa i prywatnie przez partnerkę. Uważa, że dzieje się tak, ponieważ wszyscy zazdroszczą mu i nie potrafią pogodzić się z tym, że w tak młodym wieku odniósł sukces zawodowy, pozwalający mu cieszyć się bardzo dobrą kondycją finansową. O relacji z partnerką Pan Jakub wnosi, że jest ona osobą ambitną, jednak zrezygnowała z zawrotnej kariery zawodowej, na jaką zdaniem Pana Jakuba miała szansę i teraz zazdrości mu sukcesu, na który sama nie miała odwagi. Z tego powodu klient skarży się na poczucie osamotnienia na „szczycie kariery” oraz niezrozumienia i wewnętrznej pustki.

Od około czterech miesięcy Pan Jakub flirtuje z młodszą od siebie pracownicą innego działu. Po jednej z imprez służbowych Pan Jakub spróbował amfetaminy, którą od tamtego czasu używa w celu pobudzenia się do działania (ma mu zapewnić prestiż, szacunek i uznanie w firmie oraz w oczach bliskich). Pan Jakub jest zdania, że na szacunek trzeba sobie zasłużyć. Odnosząc się do flirtowania z koleżanką z pracy, klient podkreśla, że partnerka niedostatecznie interesuje się nim, nie rozumie go i zdaniem klienta „sama jest sobie winna”.

Relacje rodzinne ocenia jako bardzo dobre – ma „wspaniałych rodziców”, „do pozazdroszczenia”, deklarując, że jest z nimi bardzo zżyty i są to „ludzie na poziomie, nie jakieś patałachy”. W dalszej części konsultacji Pan Jakub podaje, że po raz ostatni rozmawiał z matką dwa miesiące temu, z ojcem widuje się sporadycznie, gdyż nie przepada za jego partnerką. Rodzice rozwiedli się kilkanaście lat temu. Pan Jakub ma żal do matki, ponieważ „przez jej emocjonalną naturę rodzina rozpadła się, matka często obwiniała mnie o to, że jestem taki jak ojciec, zdarzało się jej nadużywać alkoholu, chyba chorowała na depresję, nie wiem ale cóż, jest słabą kobietą”. Pan Jakub ocenia, że od dzieciństwa cechuje go ambicja – jako uczeń odnosił sukcesy sportowe oraz osiągał wysokie wyniki w nauce. Ukończył także dwa kierunki studiów. Czas wolny spędza na siłowni. Nie lubi zobowiązań, gdyż ograniczają jego potencjał. Czuje się samotny i „pusty”.


Terapia narcystycznych schematów w koncepcji Younga


Schemat to motyw, wzór, zazwyczaj obejmujący wiele sfer funkcjonowania jednostki. Składa się z reakcji fizjologicznych, emocji, wspomnień oraz przekonań na temat siebie, świata i otoczenia społecznego. Schemat ma swój początek w okresie dzieciństwa. Powstaje w efekcie interakcji z niezaspokojonymi podstawowymi potrzebami dziecka, jego środowiska oraz w odniesieniu do jego temperamentu. Tworzenie schematu ma charakter adaptacyjny – umożliwia przetrwanie w trudnych dla dziecka okolicznościach życiowych. Przenoszenie schematu w dorosłość staje się dysfunkcjonalne – sztywne i nieuświadomione schematy wpływają negatywnie na życie jednostki, podejmowane przez nią decyzje i relacje. Kiedy schemat zostaje zaktywizowany, jednostka zaczyna uruchamiać tryby działania schematu, czyli sposoby radzenia sobie z sytuacją trudną.


Young i wsp. do najważniejszych trybów działania schematów u klienta z narcystycznymi zaburzeniami osobowości zaliczyli (Finogenow, 2020):

  • Samouwielbiacza (najczęściej pojawia się w kontakcie z innymi);
  • Odłączonego Samoukoiciela (odwraca uwagę od cierpienia i poczucia pustki, nie szukając ukojenia w kontakcie z bliskimi, ale w angażowaniu czynności kompensacyjnych, takich jak aktywność sportowa, zawodowa, uzależnienia, hedonizm: seks, hazard, zakupy itp.);
  • Samotne Dziecko (aktywuje się, gdy jednostka straci poczucie bycia akceptowaną, szanowaną, ważną, co jest najgłębiej ukrytym trybem schematu, jest to najwrażliwsza, krucha i niewinna tkanka emocjonalna, podatna na zranienie i tylko z klientem w tym trybie terapeuta może budować relację opartą o bliskość i intymność terapeutyczną, otaczając troską jego poczucie samotności i odrzucenia, aby nauczyć klienta, w jaki sposób może on radzić sobie z deficytami emocjonalnymi i wejść w tryb Zdrowego Dorosłe...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy