Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

26 lipca 2018

NR 10 (Lipiec 2018)

Jakość relacji partnerów w systemie rodzinnym

0 439

Możliwość wchodzenia w intymne relacje stanowi oznakę rozwoju społecznego i emocjonalnego. Jednocześnie pozwala na zaspokojenie potrzeby bliskości i emocjonalnego wsparcia. W konsekwencji daje przestrzeń do rozwoju osobowego. Najczęstszą postacią intymnej relacji, w jaką wchodzą młodzi dorośli, jest małżeństwo. Stanowi ono wspólnotę dwóch różnych indywidualności. Obok realizacji zadań indywidualnych, tworzenia podstaw ekonomicznych rodziny oraz zaspokajania potrzeb uczuciowych, psychicznych, seksualnych czy społecznych jednym z najważniejszych zadań małżeństwa jest posiadanie i wychowanie potomstwa. Rodzina jest jedyną grupą społeczną, która poszerza się dzięki procesom biologicznym (Boyd, Bee, 2008; Harwas-Napierała, Trempała, 2014; Strelau, 2000; Trempała, 2011; Ziemska, 1975).

Biologiczne podstawy małżeństwa

Biologiczne podłoże jest integralną częścią natury ludzkiej oraz stanowi istotny czynnik w odniesieniu do tworzenia się, trwałości czy jakości funkcjonowania bliskich związków, szczególnie takich jak małżeństwo i rodzina. Wyniki badań pokazują, że partnerzy dobranych, szczęśliwych oraz harmonijnych związków małżeńskich łączą się na zasadzie podobieństwa genetycznego. Równie istotnym elementem prawidłowego funkcjonowania związku jest genetyczne podobieństwo podstawowych emocji, takich jak: miłość, radość, smutek, strach, zaskoczenie, gniew, obrzydzenie. U podstaw kształtowania się struktury związku małżeńskiego leżą takie potrzeby genetyczne, jak potrzeba doświadczenia, przejawiania miłości, potrzeba posiadania potomstwa w celu przekazywania genów następnym pokoleniom. W ramach podejścia genetycznego ważnym dla małżeństwa i innych bliskich związków jest tematyka przywiązania. Pełni ono rolę warunkującą przeżycie, prawidłowy rozwój, nawiązywanie i utrzymywanie kontaktów społecznych, w końcu wyboru partnera i utworzenia z nim związku małżeńskiego oraz posiadania i wychowywania potomstwa. Dla przywiązania interpersonalnego, a nawet romantycznego, jakim jest małżeństwo, istotną rolę odgrywają struktury neuronalne i neurohormonalne (Rostowski, 2010; Rostowski, Rostowska, 2014).

Czy przywiązanie do matki może być prototypem relacji małżeńskiej?

Przywiązanie kształtujące się od najwcześniejszego dzieciństwa może być prototypem relacji społecznych w okresie dorosłości. Więź między partnerami to proces przywiązaniowy, w którym pojawiają się podobne rodzaje indywidualnych zróżnicowań, jak w przypadku przywiązania między niemowlęciem i opiekunem podstawowym. Partnerzy w związkach romantycznych im bardziej bezpiecznie są do siebie przywiązani, tym bardziej pozytywne są ich relacje. Okazuje się, że czym bardziej styl przywiązania w związku jest zbliżony do bezpiecznego, tym większa jest intymność, namiętność, zaangażowanie oraz satysfakcja z bycia w danym związku. Tacy partnerzy lepiej radzą sobie również w sferze komunikacji oraz przejawiają mniej zachowań konfliktowych. Wyniki badań pokazały, że najbardziej pozytywne relacje tworzą osoby o ukształtowanym bezpiecznym stylu. Natomiast mniej korzystne związki tworzą osoby, które prezentują pozabezpieczne style przywiązania. Najgorzej układają się relacje osób o stylu unikowym (Hazan, Shaver, 1994; Liberska, Suwalska, 2011).

Jakość związku partnerów a Analiza Transakcyjna

Wśród czynników mających związek z jakością małżeństwa wymienia się między innymi cechy osobowości partnerów. Jedną z teorii osobowości jest Analiza Transakcyjna opracowana przez Erica Berne’a (1961). Podstawą tej koncepcji jest zaobserwowany związek pomiędzy zjawiskiem deprywacji emocjonalnej, społecznej i sensorycznej, zmianami organicznymi mózgu oraz zaburzeniami psychicznymi (Berne, 2015).
Głównym pojęciem w Analizie Transakcyjnej jest stan ego, którym określa się zmiany i różnice obserwowane w spontanicznej aktywności społecznej jednostki przejawiające się w zmianach miejsca przez konkretną osobę, w pozycji jej ciała, brzmieniu głosu czy sposobie wysławiania oraz towarzyszącym jej emocjom. Dane wzorce zachowań jednostki odpowiadają określonym stanom psychiki, które najczęściej porządkuje się według kategorii: Rodzic, Dorosły i Dziecko. Analiza Transakcyjna oparta jest na założeniu, że osobowość człowieka składa się właśnie z tych trzech stanów ego. Nie są one jedynie konstruktami teoretycznymi, natomiast stanowią fenomenologiczne fakty dostępne w bezpośredniej obserwacji (Berne, 2015; Prochaska, Norcross, 2006). Poniższy diagram przedstawia schemat pełnej osobowości każdego człowieka.

Określenie, że osoba znajduje się w stanie ego Rodzica oznacza, że w danych warunkach pobudzony został zestaw stanów, które przypominają stany rodziców lub opiekunów diagnozowanej osoby, w takiej postaci, w jakiej on je postrzegał. W uproszczonym rozumieniu każda osoba nosi w sobie swoich rodziców. Główne cechy stanu Rodzica to kontrolowanie, automatyzm, wyznaczanie granic czy tworzenie sztywnych reguł. Z innej strony jednak jest on opiekuńczy i okazujący troskę. Rodzicielski stan ego jest również odpowiedzialny za wychowanie, przekazywanie tradycji i wartości. Występowanie tego stanu ego jest konieczne dla przetrwania kultury i cywilizacji (Berne, 2015; Harris, 2016; Prochaska, Norcross, 2006; Rogoll, 1989).
Natomiast gdy pobudzony zostanie stan ego Dorosły, osoba zdolna jest do obiektywnego przetwarzania danych, dokonywania autonomicznej i obiektywnej oceny sytuacji oraz wyrażania procesów myślowych, problemów lub wniosków w sposób bezstronny. Jest to część osobowości pozbawiona uczuć, która zbiera i przetwarza informacje w celu przewidywania i podejmowania decyzji. Dorosły opiera swoje działanie na logice i rozumowaniu. Najlepiej ocenia rzeczywistość, ponieważ emocje nie zniekształcają mu osądu (Berne, 2015; Harris, 2016; Prochaska, Norcross, 2006; Rogoll, 1989).
Stan ego Dziecka ujawnia się poprzez sposób i intencje reakcji takie same, jak te w dzieciństwie diagnozowanej osoby. Każdy człowiek ma w sobie przeżytki samego siebie z dawnych lat, które mogą być pobudzane w pewnych warunkach. Znajdują się w nim wszystkie życzenia, pragnienia i uczucia. Wyraża się poprzez spontaniczną ekspresję, której przykładem może być bunt lub twórczość. Charakteryzuje się najbardziej emocjonalną, spontaniczną i jaskrawą formą ekspresji (Berne, 2015; Harris, 2016; Prochaska, Norcross, 2006; Rogoll, 1989).
Stany ego są normalnymi zjawiskami fizjologicznymi, zorganizowanymi i przechowywanymi wytworami ludzkiego mózgu. Każdy rodzaj stanu ego ma swoją własną życiową wartość dla ludzkiego organizmu oraz każdy pełni swoją funkcję adaptacyjną. Wszystkie trzy stany mają charakter przystosowawczy, o ile przejawiają się w odpowiednich sytuacjach. Dobrze przystosowana osobowość przemieszcza się pomiędzy stanami w zależności od wymogów aktualnej sytuacji. Proces swobodnego oraz świadomego przejścia z jednego stanu na drugi jest oznaką zdrowej oraz stabilnej osobowości (Berne, 2015; Harris, 2016; Prochaska, Norcross, 2006; Rogoll, 1989).
Każda osoba w danej społeczności i w dowolnym momencie przejawia jeden z trzech wymienionych wyżej stanów ego przy jednoczesnej zdolności do zmiany jednego stanu na inny. Różnice pomiędzy ludźmi związane są z treściami zawartymi w Rodzicu i Dziecku, które są dla każdego człowieka niepowtarzalne i jedyne.
Teoria stosunków międzyludzkich Erica Berne’a (1961) w swojej nazwie zawiera termin transakcja, który oznacza tu jednostkę stosunków społecznych. Jest to dowolna wymiana werbalna i niewerbalna pomiędzy dwiema osobami. Można wyróżnić trzy rodzaje transakcji:

  • prosta (równoległa, nieskrzyżowana, komplementarna),
  • skrzyżowana,
  • ukryta.

Najprostsze transakcje to takie, w których bodziec i reakcja wychodzą od Dorosłych obu uczestników kontaktu. Innymi prostymi transakcjami są te zachodzące w postaci Dziecko – Rodzic. Obie powyższe są nazywane transakcjami komplementarnymi. Oznacza to, że reakcja jest właściwa, oczekiwana oraz następuje zgodnie z naturalnym porządkiem zdrowych stosunków międzyludzkich. Transakcje nie są oczywiście pojedynczą wymianą bodźców, a układają się w łańcuchy w taki sposób, że każda reakcja staje się kolejnym bodźcem (Berne, 2015; Harris, 2016; Rogoll, 1989).

Zgodnie z regułą komunikacji w Analizie Transakcyjnej, gdy zajdzie transakcja skrzyżowana, komunikacja przerywa się. Najczęściej spotykaną transakcją krzyżową jest typ I transakcji. Powoduje ona większość trudności społecznych w małżeństwie, przyjaźni czy pracy. Jest przykładem klasycznej reakcji przeniesienia. W tym przykładzie bodziec ma charakter Dorosły – Dorosły, natomiast reakcja Dziecko – Rodzic. W takim przypadku konieczne jest zawieszenie transakcji do momentu, 
aż wektory staną się równoległe. Typ II transakcji 
skrzyżowanej jest znany psychoterapeutom jako reakcja przeciwprzeniesienia. Przejawia się ona w sytuacji, gdy na bodziec o charakterze Dorosły – Dorosły pojawia się reakcja Rodzica mówiącego do Dziecka (Berne, 2015; Harris, 2016; Rogoll, 1989).

Najprostsze transakcje komplementarne zachodzą najczęściej w powierzchownych kontaktach zawodowych czy towarzyskich. W stosunkach międzyludzkich pojawiają się również bardziej złożone transakcje ukryte, które angażują więcej niż dwa stany ego równocześnie. Tego rodzaju transakcje stanowią podstawę gier (Berne, 2015).
Formami najprostszymi aktywności społecznych są rytuały i procedury. Niektóre są uniwersalne, a niektóre lokalne. Procedurę można zdefiniować jako serię prostych komplementarnych transakcji charakterystycznych dla Dorosłych, które mają na celu manipulowanie rzeczywistością. Rytuał natomiast jest stereotypowym ciągiem prostych transakcji komplementarnych uwarunkowanym przez zewnętrzne czynniki społeczne. Podtrzymuje on sposób bycia w relacjach z innymi. Nie wnika on w głąb osobowości ani nie dotyka głębszej sfery uczuciowej. Pierwszoplanową cechą wspólną rytuałów i procedur jest ich stereotypowość. W momencie rozpoczęcia pierwszej transakcji kontynuacja toczy się określonym torem i podąża do wiadomego celu. Różnicujące dla tych dwóch rodzajów łańcuchów transakcji jest ich pierwotne pochodzenie. Procedury są modelowane przez Dorosłego, zaś rytuały kształtowane przez Rodzica (Berne, 2015; Harris, 2016; Rogoll, 1989).
W Analizie Transakcyjnej obecne jest również pojęcie rozrywki. Pojawia się ono w społeczno-czasowych ramach o różnym stopniu złożoności. Rozrywki są łańcuchem półrytualnych, prostych transakcji komplementarnych skupiających się wokół materiału o określonej kategorii. Rozrywki uprawnione są najczęściej na przyjęciach lub w oczekiwaniu na rozpoczęcie formalnego zebrania grupy. Mogą one przybierać formę pogawędki, ale również poważniejszych konwersacji (Berne, 2015; Harris, 2016; Rogoll, 1989).
Seria komplementarnych transakcji ukrytych, których wynik jest dobrze określony, to gra. Jest to często okresowy, powtarzający się zestaw transakcji o niejawnej motywacji. Gry widocznie różnią się od procedur, rytuałów i rozrywek dzięki dwóm zasadniczym właściwościom: ukrytej jakości oraz wypłacie. Procedury, rytuały i rozrywki są z definicji szczere, natomiast gra jest w swoim założeniu nieuczciwa (Berne, 2015; Harris, 2016; Rogoll, 1989).

Tabela 1. Klasyfikacja gier. Podział socjologiczny

RODZAJ GRY CHARAKTERYSTYKA PRZYKŁADY
Gry życiowe Stwarzają większą od innych szansę na życiową karierę oraz łatwiej zapewniają stosunkowo naiwnych widzów  „Alkoholik”, „Dłużnik”, „Kopnij mnie”, „Teraz cię mam, ty sukinsynu”, „Widzisz, co mi zrobiłeś”
Gry małżeńskie W środowisku małżeńskim rozwijają się lepiej od innych lub są dłużej tolerowane dzięki presji wynikającej z prawnie usankcjonowanej intymności małżeńskiej „Kozi róg”, „Sąd”, „Oziębła kobieta”, „Oziębły facet”, „Udręczona”, „Gdyby nie ty”, „Patrz, jak bardzo się starałem”
Gry na przyjęciach Pojawiają się w miarę rozwoju znajomości „Ależ to okropne”, „Wada”, „Spryt”, „Dlaczego ty nie – tak, ale”
Gry seksualne Uprawiane są dla wyzyskania lub zwalczenia impulsów seksualnych; są perwersjami popędu seksualnego, w których satysfakcja przeniesiona jest...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy