Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

15 lipca 2022

NR 34 (Lipiec 2022)

Jak wspierać sferę seksualną osób z niepełnosprawnościami?

0 202

Należy pamiętać, że seks jest istotną częścią życia większości społeczeństwa – bez względu na sytuację, w jakiej znajduje się jednostka. Zarówno osoby pełnosprawne, jak i te z niepełnosprawnością mają pełne prawo do budowania życia erotycznego, które dostarczy im spełnienia własnych potrzeb, co jest tożsame z odczuwaniem przyjemności i szczęścia, które jest celem życia niemal każdego człowieka na ziemi.

Jak więc wygląda funkcjonowanie osób z niepełnosprawnością w sferze seksualnej? Jak sobie radzą z zaspokajaniem własnych potrzeb? Jak pomóc tym, którzy borykają się z idącymi za tym trudnościami?

POLECAMY

Seksualność a niepełnosprawność

Wśród panujących stereotypów dotyczących osób z niepełnosprawnością jednym z najbardziej dotkliwych jest przeświadczenie o tym, że potrzeba oraz atrakcyjność seksualna ich nie dotyczy bądź jest uznawana za temat tabu. Zgodnie z treścią zawartą w „Deklaracji Praw Seksualnych Człowieka” opublikowaną przez Światową Organizację Zdrowia Seksualnego (WAS) w 2002 r. wynika, że zdrowie seksualne to dobrostan fizyczny, emocjonalny, psychiczny i społeczny związany z seksualnością. Oznacza to, że każdy człowiek, bez względu na rasę, pochodzenie etniczne, płeć, religię, poglądy polityczne, orientację seksualną czy też niepełnosprawność posiada prawo do korzystania ze wszystkich praw seksualnych wymienionych we wspomnianej Deklaracji.

Wiedza na temat seksualności osób z niepełnosprawnościami rozwija się od kilku dekad, dzięki czemu specjaliści z różnych dziedzin nauki są w stanie pomagać w pozytywnym poznawaniu i rozwoju własnej seksualności – bez względu na rodzaj niepełnosprawności, a co za tym idzie – na ewentualne ograniczenia.

Seksualność osób z urazami i schorzeniami rdzenia kręgowego

Urazy rdzenia kręgowego niemal w każdym przypadku prowadzą do zaburzeń funkcjonowania seksualnego. Zaburzenia te można podzielić na stałe lub przejściowe, a także całkowite lub częściowe, zależnie od rodzaju urazu. Kluczowe znaczenie dla zaburzeń seksualnych ma poziom oraz rozległość uszkodzenia rdzenia kręgowego.

Należy pamiętać, że bezpośrednim skutkiem urazu rdzenia kręgowego jest zaburzenie funkcji rdzenia: ruchowych, czuciowych i autonomicznych. Ważnym czynnikiem w nawiązaniu do zaburzeń seksualnych jest wiek, w którym dochodzi do urazu. Statystyki mówią, że zdecydowanie częściej ofiarą urazu rdzenia kręgowego padają mężczyźni, do tego w wieku 16–30 lat, a więc w okresie przypadającym na inicjację seksualną oraz prokreację. Ważny przy powrocie funkcji seksualnych jest fakt, czy uszkodzenie rdzenia jest całkowite lub niecałkowite. Uszkodzeniem całkowitym nazywamy sytuację, w której dochodzi do zniesienia ruchów dowolnych (zamierzonych) i wszystkich rodzajów czucia poniżej poziomu tego uszkodzenia. Nietrudno się zatem domyślić, że właśnie po takim rodzaju uszkodzenia osoba będzie borykała się z mniejszą szansą powrotu funkcji seksualnych. Przy urazie niecałkowitym nienaruszona pozostaje część dróg przebiegających w rdzeniu, co umożliwia tym samym zachowanie funkcji seksualnych. Pamiętać należy jednak, że nie ma dwóch takich samych urazów, a do każdego przypadku należy podejść indywidualnie, gdyż zarówno sam uraz, jak i funkcjonowanie fizyczne i psychiczne człowieka jest zależne od predyspozycji jednostki oraz innych czynników, które mogą mieć na to swój wpływ.

PRZEPUKLINA OPONOWO-RDZENIOWA A MOŻLIWOŚCI SEKSUALNE – NA PODSTAWIE STUDIUM PRZYPADKU
31-letni mężczyzna, który boryka się z przepukliną oponowo-rdzeniową. Schorzenie spowodowało u niego paraliż kończyn dolnych, w związku z czym musi poruszać się przy pomocy wózka inwalidzkiego. Mężczyzna zamieszkuje niewielkie miasto (około 20 tys. mieszkańców), jest kawalerem, nie posiada dzieci. Ukończył studia informatyczne, jest aktywny zawodowo, pracuje zdalnie jako informatyk. Utrzymuje wspólne gospodarstwo domowe wraz ze swoimi rodzicami. Pacjent posiada niewielką sieć wsparcia społecznego – rodzice, dwóch bliskich przyjaciół oraz partnerkę (ich związek trwa od roku).

Jak sam twierdzi – wsparcie, które otrzymuje od swych bliskich, jest dla niego wystarczające. W jego najbliższym otoczeniu nie ma innych osób z niepełnosprawnościami, jednak podczas spotkań z rehabilitantem zdarza mu się zamienić kilka zdań z innymi pacjentami z wszelkiego rodzaju niepełnosprawnościami. Na rehabilitacje uczęszcza regularnie. Natomiast z pomocy psychologicznej korzystał jako nastolatek, jednak nie były to spotkania odbywające się regularnie. Pacjent charakteryzuje się niskim poczuciem własnej wartości, negatywnym stosunkiem do obrazu własnego ciała, co ma swoje potwierdzenie w jego przekazie werbalnym. Jest to związane głównie z trudnościami, jakie sprawia mu jego niepełnosprawność. Pacjent zgłasza trudności w osiąganiu erekcji przy pobudzeniu audiowizualnym i kognitywnym. Twierdzi, że jest to główna przyczyna jego negatywnego stosunku do samego siebie. Przez problemy z osiąganiem erekcji rozpadały się jego dotychczasowe związki, a on sam krępował się zasięgnąć porady specjalisty. Pacjent nie odczuwa przyjemności ze stymulowania członka, jest zaniepokojony, że w związku z tym nie będzie w stanie prowadzić udanego życia seksualnego. Twierdzi, że nie czuje się jak prawdziwy mężczyzna i obawia się, że nie będzie w stanie zaspokoić swojej partnerki. Do wizyty u specjalisty seksuologa zachęciła go jego obecna partnerka, która – widząc problem swojego partnera – postanowiła uświadomić mu potrzebę szukania pomocy u specjalisty.

Diagnoza

Celem diagnostycznym w badaniu podmiotowym było określenie: stanu psychicznego pacjenta, jego możliwości w nawiązywaniu relacji społecznych, poziomu wiedzy dotyczącej życia psychoseksualnego człowieka oraz cech osobowości zniekształconych przez negatywny wpływ niepełnosprawności. Bardzo ważną kwestią była również identyfikacja dysfunkcji neurologicznych zaburzających przebieg reakcji seksualnych oraz ocena możliwości aktywności autoerotycznej i seksualnej z partnerką. Oprócz zgłaszanego przez pacjenta problemu dotyczącego zaburzeń erekcji, istotnym aspektem była informacja dotycząca reakcji zarówno aktualnej, jak i byłej partnerki na problem seksualny. Jak się okazało, negatywne emocje ujawniane przez byłą partnerkę doprowadziły do unikania aktywności seksualnej, a brak komunikacji dotyczący sfery seksualnej w aktualnym związku pacjenta stanowił czynnik utrwalający i nasilający problem seksualny.

Poprzez zniekształcenia poznawcze dotyczące kompetencji seksualnych oraz uczuć partnerki pacjent doświadczył efektu samospełniającego się proroctwa, w którym obawy wzmagały obserwacje pod kątem ponownego wystąpienia objawów, co wzmogło napięcie oraz zakłóciło spontaniczność naturalnych reakcji seksualnych, które ostatecznie nie występowały. Uszkodzenie zlokalizowane było pomiędzy odcinkami Th10-L3, co oznacza, że erekcja została zachowana podczas stymulacji dotykowej.

Proces terapeutyczny

Praca terapeutyczna z pacjentem dotyczyła psychoedukacji w modelu poznawczym funkcjonowania człowieka, jak również emocji, skupiając się przede wszystkim na lęku. Przedstawiono cykl reakcji seksualnych, składający się na: podniecenie, plateau, orgazm i odprężenie według Mastersa i Johnson. Pacjent nauczył się rozpoznawać i analizować swoje myśli automatyczne oraz identyfikować zniekształcenia poznawcze, dzięki czemu w późniejszym procesie terapii mógł wraz z partnerką rozpocząć treningi seksualne polegające na budowaniu swobodnej i akceptującej atmosfery dla zbliżeń seksualnych.

Wskazówki dla terapeutów

Pacjenci z zaburzeniem czucia własnego ciała są zmuszeni do ponownego formowania obrazu swojej osoby. Dysfunkcje w zakresie ruchu znacznie utrudniają to zadanie, przez co najczęściej osoby borykające się z zaburzeniem czucia w dolnej połowie ciała izolują się od niej psychicznie. Gdy niepełnosprawność ruchowa jest wrodzona, często poprzez zaburzony obraz własnego ciała osoba nie ma świadomości, jak w sposób seksualny może korzystać z własnych narządów płciowych. Należy przede wszystkim wprowadzać edukację seksualną, aby dostosować znaną nam wiedzę pod konkretną niepełnosprawność, bowiem w ogólnodostępnej edukacji seksualnej temat psychoseksualności osób z niepełnosprawnościami nie istnieje. Powinno się poruszać tematy dotyczące anatomicznych, fizjologicznych i psychospołecznych aspektów życia erotycznego. Ważną kwestią jest również objęcie wsparciem i dodatkową wiedzą opiekunów osób z niepełnosprawnościami, ponieważ dysfunkcja ruchowa nie odbiera nikomu prawa do własnej seksualności oraz zaspokajania potrzeb seksualnych, zarówno z drugą osobą, jak i w sposób autoerotyczny, o czym wielu z nich zapomina.

Następnym etapem w procesie terapii będzie zaproponowanie pacjentowi możliwych rozwiązań, takich jak: ćwiczenia poprawiające osiągnięcie satysfakcjonującego życia seksualnego, sposoby mechaniczne mające na celu poprawę percepcji bodźców dotykowych oraz zwiększenie satysfakcji z własnej erekcji, ejakulacji i orgazmu oraz środki farmakologiczne. Jednym z najlepszych rozwiązań dla osób z zaburzeniem czucia poniżej poziomu uszkodzenia rdzenia kręgowego będzie poznawanie na nowo mapy własnego ciała oraz stref erogennych, które można odkryć zarówno w sposób niezależny, jak i przy pomocy odpowiednich treningów we współpracy z seksuologiem. Specyficzne formy fizykoterapii składają się również z technik masażu erotycznego stymulującego anatomicznie, stosowania wibratorów i masażerów skierowanych zarówno dla kobiet, jak i dla mężczyzn, korzystania z pomp próżniowych dla uzyskania erekcji prącia i łechtaczki, używania protez mechanicznych prącia.

Z uwagi na niedowład czy też brak czucia strefy erogenne człowieka przenoszą się na inne rejony ciała. W przypadku wystąpienia niedowładu ciała od pasa w dół przykładowymi miejscami zastępczymi mogą okazać się sutki, brzuch, ramiona albo szyja. Podczas poważniejszego urazu, a mianowicie w sytuacji paraliżu od szyi w dół, możliwą strefą erogenną staną się uszy. Bardzo ważna jest edukacja osób niepełnosprawnych w tej kwestii, ponieważ wiele z nich nie zdaje sobie z tego sprawy i wyraźnie obawia się, że nie będzie mogła osiągnąć satysfakcji seksualnej, nie odczuwając czucia w „typowych” strefach erogennych. Pomocne okazują się także ćwiczenia z partnerką/partnerem, np. trening seksualny według Kratochvila lub samodzielne wypracowanie technik masturbacyjnych lub nieklasycznych form współżycia seksualnego, jeśli tylko istnieje taka możliwość.

Poszukiwanie nowych stref erogennych zwiększy świadomość własnego ciała i poprawi komfort życia seksualnego. Do odczuwania przyjemności i satysfakcji z życia seksualnego może prowadzić wiele dróg i ważne jest, aby osoby z niepełnosprawnościami miały tego świadomość. Satysfakcja seksualna nie dotyczy bowiem jedynie sfery fizycznego odczuwania przyjemności, ale również uczucia do partnera (zwane satysfakcją emocjonalną) czy też ocena własnego wpływu na zaistnienie inicjacji seksualnej tożsame z odczuwaniem satysfakcji z poczucia sprawowania kontroli. Pomocne okazują się także rozmowy z partnerem/partnerką, mówienie wprost o swoich potrzebach, obawach, wątpliwościach. W większości przypadków, jeśli chce się wieść udane życie seksualne, trzeba się dobrze poznać, wzajemnie zrozumieć, szukać wspólnych kompromisów i odpowiadać na pytania dotyczące własnych potrzeb.

Współpraca z fizjoterapeutą

Ważnym aspektem będzie współdziałanie pacjenta z fizjoterapeutą, który wspomoże go ćwiczeniami mającymi na celu poszerzenie zakresu możliwości podejmowania aktywności seksualnych. Dostosowanie odpowiednich pozycji seksualnych oraz narzędzi, tak aby doskonalić jakość reaktywności seksualnej w relacjach partnerskich, znacznie zwiększą poczucie sprawczości osoby z niepełnosprawnością. Istnieją dostosowane poduszki piankowe, krzesła, pałki próżniowe, wibratory i masażery dla mężczyzn czy też rampy, które pomagają zarówno rozpocząć, ułatwić, jak i urozmaicić życie oraz pozycje seksualne. Innym rozwiązaniem jest wszczepienie implantu prącia, który działa na zasadzie pompki umieszczonej w mosznie, pompując sól fizjologiczną do ciał jamistych prącia, uzyskując dzięki temu erekcję. Problemy z erekcją można również leczyć farmakologicznie, np. stosując Sildenafil. U części pacjentów stosuje się iniekcję do ciał jamistych z papaweryny, fentolaminy bądź prostaglandyny. Należy...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy