Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

27 lipca 2018

NR 10 (Lipiec 2018)

Dziecko afatyczne
współpraca psychologa i logopedy

Diagnozowanie i terapia dzieci z niedokształceniem mowy o typie afazji odbywa się głównie na pograniczu psychologii i logopedii. Logopeda jest przygotowany do oceny mowy i sprawności językowej, a psycholog odpowiada za prawidłową ocenę rozwoju psychoruchowego, w tym inteligencji, pamięci, emocji, uwagi i funkcji percepcyjnych. Autorka skupia się na zadaniach i roli psychologa oraz podkreśla konieczność jego ścisłej współpracy z logopedą.

Diagnoza – błędy i ich przyczyny

Dziecko afatyczne trafia do specjalistów z powodu zaburzenia rozwoju mowy i języka. Jest to zwykle główny, choć często nie jedyny powód skierowania dziecka do specjalisty. Deficyt mowy i sprawności językowej jest w różnym stopniu widoczny i nie zawsze ujawnia się jako pierwszoplanowy. Z różnych powodów dziecko z tym zaburzeniem może mieć trudności, np. w relacjach społecznych i uczeniu się różnych czynności, czasem nawet związanych z samoobsługą. Nierzadko u dzieci z zaburzeniem językowym, czasem nawet u tych w wieku szkolnym, deficyt językowy jest „zamaskowany”. Jak twierdzi Agnieszka Maryniak, dziecko z zaburzeniem językowym może uzyskiwać następujące, mylne lub nie w pełni adekwatne diagnozy, takie jak: niedojrzałość emocjonalna, zaburzenia uwagi, ADHD, zachowania opozycyjno-buntownicze, zaburzenia ze spektrum autyzmu, obniżona sprawność intelektualna, zaburzenia emocjonalne, depresja (zwykle u dzieci starszych), trudności w nawiązywaniu satysfakcjonujących relacji społecznych. Wymienione zaburzenia mogą współwystępować z niedokształceniem mowy o typie afazji, ale w tym przypadku nie są głównym problemem dziecka, który powinien być zauważony, zdiagnozowany po to, by postępowanie w szkole i terapia były prawidłowe.
Co może być przyczyną tego rodzaju błędów diagnostycznych popełnianych wobec dzieci i młodzieży z deficytem językowym? U wszystkich omawianych tu dzieci obok objawów specyficznych, związanych z mową (deficyt podstawowy), występują objawy niespecyficzne, towarzyszące zaburzeniom. Niejednokrotnie potrzeba czasu i dużej wnikliwości diagnostycznej, by rozstrzygnąć, jaki jest główny problem dziecka.
Warto zauważyć, że spośród interesujących psychologię rozwojową i psychologa – praktyka funkcji psychicznych – mowa jest funkcją bardziej od wielu innych uzewnętrznioną. Obserwując dziecko, próbujemy, lepiej lub gorzej zarejestrować, jak i co mówi. Zauważmy też, że zwykle na podstawie werbalnej aktywności dziecka psycholog ocenia wiele innych, bardziej uwewnętrznionych funkcji poznawczych, takich jak np. pamięć, myślenie pojęciowe, inteligencja. Od dawna uznawana jest w psychologii prawidłowość, że umiejętność definiowania słów jest dobrym miernikiem intelektu.

Uwarunkowania diagnozy psychologicznej dziecka z niedokształceniem mowy

U dziecka z niedokształceniem mowy o typie afazji mamy sytuację szczególną. Brak lub ograniczenia w zakresie mowy czynnej oraz w różnym stopniu nasilone deficyty mowy biernej stawiają psychologa wobec konieczności odmiennego podejścia do sposobu zbierania informacji o możliwościach poznawczych dziecka. Psycholog staje wobec potrzeby wykorzystania innych niż zwykle metod badania, a przede wszystkim musi być ostrożny w sposobie interpretowania wyników badania. Powinien też pamiętać, jak ważną metodą badania jest obserwacja dziecka w różnych sytuacjach zabawowych i zadaniowych, co jest możliwe nawet w gabinecie (jeśli z powodów logistycznych lub innych niemożliwa jest obserwacja dziecka w jego naturalnym środowisku). Tę metodę wykorzystuje też doświadczony logopeda, co powinno ułatwiać wymianę spostrzeżeń i wniosków w zespole.

Wykorzystanie opisu i analizy mowy

Badający dziecko afatyczne psycholog nie może pominąć opisu i analizy mowy, języka i ogólnej zdolność komunikacji dziecka z otoczeniem społecznym (objawów specyficznych). W tym obszarze diagnozy psycholog potrzebuje pomocy logopedy – jego wiedzy oraz umiejętnego wykorzystania narzędzi służących do oceny czynności mowy i podsystemów języka. Logopeda rejestruje, opisuje i analizuje zjawiska występujące w mowie i języku dziecka po to, by wspólnie z psychologiem opisać i zrozumieć objawy zakłócenia lub zaburzenia ich rozwoju. Zawsze wtedy opieramy się na wiedzy o czynnościach mowy, oceniamy bierny i czynny aspekt mowy, analizując rozumienie i mowę czynną (tzw. produkcję) w odniesieniu do podstawowych podsystemów języka: fonetyczno-fonologicznego, leksykalno-semantycznego, morfologiczno-składniowego. Opis w taki sposób przeanalizowanych objawów w połączeniu z danymi z badań i obserwacji psychologicznych, pozwala nam ustalić, czy u skierowanego do nas dziecka mamy faktycznie do czynienia z niedokształceniem mowy o typie afazji.

Ocena funkcji poznawczych dziecka

Psycholog musi brać pod uwagę, że ocenę funkcji poznawczych oraz poszczególnych obszarów rozwoju psychoruchowego i emocjonalnego dziecka należy prowadzić głównie za pomocą prób i testów niewerbalnych oraz różnorodnych i ukierunkowanych obserwacji jego zachowań i umiejętności. Ważnym źródłem informacji powinien być wywiad z rodzicami (opiekunami) dziecka. Umiejętności werbalne dziecka afatycznego nie są wystarczającą reprezentacją jego myślenia, spostrzegania i zapamiętywania, o których psycholog powinien wnioskować na podstawie zadań w jak najmniejszym stopniu wymagających użycia i rozumienia słów i zdań.

Badanie dziecka poniżej 4. roku życia

Postawienie diagnozy niedokształcenia mowy o typie afazji jest trudne u dzieci poniżej 4. r.ż.; w wielu przypadkach bezpieczniej byłoby mówić o ryzyku...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy