Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadku

2 kwietnia 2019

NR 14 (Marzec 2019)

Dlaczego jeszcze nie śpisz? - Zespół opóźnionej fazy snu i czuwania u nastolatków

0 121

Zespół opóźnionej fazy snu i czuwania (DSWPD, ang. delayed sleep – wake phase disorder) jest najczęściej występującą postacią zaburzeń rytmu okołodobowego. Szczególnie często jest obserwowany u młodzieży. Według badań AASM (American Academy of Sleep Medicine) z 2014 r. występuje u 7–16% nastolatków.

15-letni Kacper zgłosił się do poradni zaburzeń snu z rodzicami, z powodu bezsenności. Rodzice twierdzą, że Kacper ma problemy z zaśnięciem, zasypia około godziny 3.00, potem ma trudności z obudzeniem rano, ostatnio nawet odmawia wstania do szkoły. W ciągu dnia jest zmęczony, śpiący, ma problemy z koncentracją uwagi, gorzej się uczy. Według rodziców syn zawsze był typem „sowy”, jednak od dwóch lat problemy nasiliły się. Gdy są wakacje, kładzie się spać o 4.00 i wstaje o 13.00 i wtedy funkcjonuje dobrze.


Zaburzenia rytmu okołodobowego to przewlekle utrzymujące się lub nawracające zaburzenia snu pod postacią nadmiernej senności i/lub bezsenności spowodowane zmianami w obrębie rytmu okołodobowego lub brakiem synchronizacji między endogennym rytmem okołodobowym a porami snu i czuwania narzuconymi przez warunki zewnętrzne, czynniki społeczne lub zawodowe, co powoduje istotny dyskomfort i upośledzenie funkcjonowania człowieka (DSMV, 2014).

Do tej grupy zaburzeń zalicza się właśnie DSWPD. Upraszczając tę definicję, DSWPD to utrzymujące się trudności w zaśnięciu i wstawaniu w „normalnym” czasie. Problem dotyczy godzin snu, a nie jego jakości. Gdy pozwoli się dziecku spać w swoim rytmie, znikają takie trudności, jak: „bezsenność”, uczucie zmęczenia, senność w trakcie dnia, niemożność obudzenia się rano. Etiologia tego zespołu nie jest do końca poznana, z pewnością jednak ma podłoże neurobiologiczne. Udowodniono również pozytywny wywiad rodzinny u 40% osób z tym zaburzeniem (Sack i wsp., 2007).

W DSWPD godzina zasypiania i budzenia zostają przesunięte o więcej niż dwie godziny w porównaniu z rytmem dobowym rówieśników. Adolescenci z tym zaburzeniem najczęściej odczuwają senność po północy (między 2.00 a 6.00 rano), opóźniają więc godzinę położenia się spać, trudno ich obudzić rano, wyspani czują się po godz. 10.00. Zmuszeni do porannej pobudki przejawiają nasiloną senność w trakcie dnia, problemy z koncentracją uwagi i nauką, rozdrażnienie, obniżenie nastroju. Problem znika, o ile pozwoli się nastolatkom funkcjonować w swoim rytmie, czyli kłaść się po godz. 24.00 i spać do godz. 11.00–12.00, np. w wakacje. W czasie roku szkolnego jednak skutkuje to częstymi spóźnieniami lub w ogóle odmową wstawania do szkoły, ale również trudnością uczestniczenia w porannych, atrakcyjnych dla nastolatka aktywnościach, czym można różnicować objawy DSWPD z wynikającym z różnych przyczyn unikaniem szkoły (np. z powodu zaburzeń lękowych). Zjawisko tzw. drugiego wiatru (czasu wzmożonej czujności przed snem) u nastolatków z DSWPD przypada w typowych dla większości młodzieży godzinach zasypiania, a okres największej senności w czasie, gdy powinni wstawać do szkoły. W związku z tym zasypianie i wstawanie jest dla osób z DSWPD niewyobrażalnie trudne i spotyka się z dużym oporem.

Nastolatek z tym zaburzeniem często w dzieciństwie jest chronotypem „sowy”, czyli wykazuje preferencje do późnego funkcjonowania i długiego spania rano (naturalne różnice w chronotypach ujawniają się już w środkowym dzieciństwie – „sowy”, które późno się kładą i długo śpią, oraz „skowronki” – wcześnie chodzą spać i wstają wcześnie rano).

Zaburzenie nie powinno być mylone z fizjologicznym opóźnieniem godziny snu u nastolatków. W okresie dojrzewania następuje bowiem przesunięcie czasu snu i budzenia rano o ok. dwie godziny. Wynika to z naturalnego w tym wieku opóźnionego początku wzrostu wydzielania melatoniny w ciemności, tzw. DLMO (ang. dim light melatonin onset) oraz zmian hormonalnych. Dla nastolatków charakterystyczna jest też fizjologiczna skłonność do obniżonego stanu czuwania w ciągu dnia. Warto tutaj wspomnieć, że z uwagi na ten proces, aby nastolatek dobrze funkcjonował w szkole, pora rozpoczęcia lekcji powinna być przesunięta na godz. 9.00. Początek zajęć o godz. 8.00 powoduje, że nastolatki w efekcie cierpią na chroniczne niewyspanie (Owens, 2014).

DSWPD trzeba różnicować z innymi zaburzeniami snu (bezsennością, zespołem niespokojnym nóg), zaburzeniami psychicznymi (depresją, chorobą dwubiegunową, zaburzeniami lękowymi), używaniem substancji psychoaktywnych.

Większość nastolatków z tym zaburzeniem trafia do psychologa lub psychiatry z powodu „unikania” szkoły z podejrzeniem zaburzeń lękowych lub opozycyjnych albo w celu diagnozy zaburzeń koncentracji i uwagi, tymczasem problem tkwi gdzie indziej.
 

Cechy nastolatka z DSWPD
Stale kładzie się spać po 24.00
Nie ma problemów z utrzymaniem ciągłości snu, jeżeli zaśnie o „swojej” godzinie, raczej nie budzi się w nocy
Nie jest w stanie zasnąć wcześniej, wtedy długo męczy się w łóżku i często się budzi
Skarży się na bezsenność, która „znika” w wakacje, gdy już nie jest zobligowany do kładzenia się spać wcześnie, by „być wyspanym” następnego dnia
Z ogromnym trudem wstaje rano, w ciągu dnia jest stale zmęczony, rozdrażniony z powodu przewlekłego niewyspania, śpi w ciągu dnia


Ostatnio coraz większy problem stanowi podtyp tzw. wywołany DSWPD u nastolatków. Jest on  spowodowany zamierzonym przesuwaniem godziny snu wynikającym z trudności w zakończeniu surfowania w internecie, oglądania seriali czy korzystania z portali społecznościowych,...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy