Wykorzystanie autorskich gier „Kalejdoskop wartości” w pracy logoterapeutycznej

Wartości odgrywają fundamentalną rolę w procesie rozwoju psychospołecznego dziecka i młodego człowieka. Stanowią one podstawę dokonywania wyborów, ocen moralnych oraz budowania relacji społecznych. Wychowanie ku wartościom jest zatem jednym z najważniejszych zadań współczesnej szkoły i instytucji wychowawczych. Jednocześnie zmieniające się realia społeczne, kulturowe i technologiczne powodują, że tradycyjne, podawcze metody pracy z wartościami okazują się niewystarczające. Dzieci i młodzież potrzebują przestrzeni do dialogu, eksplorowania znaczeń oraz konfrontowania własnych przekonań z perspektywą innych. W praktyce psychologicznej coraz większe znaczenie zyskują metody aktywizujące, umożliwiające uczestnikom bezpieczną eksplorację własnych przekonań, emocji i postaw. Celem artykułu jest przedstawienie autorskich gier terapeutycznych „Kalejdoskop wartości” jako narzędzia wspierającego pracę psychologów, pedagogów i terapeutów w obszarze kształtowania systemu wartości. Tradycyjne formy oddziaływań psychoedukacyjnych, oparte głównie na rozmowie lub przekazie normatywnym, nie zawsze okazują się wystarczające. Dzieci i młodzież znacznie lepiej reagują na metody angażujące, wykorzystujące elementy zabawy, narracji i pracy doświadczeniowej. W tym kontekście gry edukacyjne i terapeutyczne stają się istotnym narzędziem wspierającym proces pracy nad wartościami.

Znaczenie pracy nad wartościami w praktyce logoterapeutycznej

Problematyka aksjologiczna interesowała europejskich myślicieli od czasów Sokratesa po XXI w. Termin „wartość” pochodzi od „być wartościowym”, „mieć znaczenie” i wszedł do słownika pod koniec XIX w. W ujęciu psychologicznym wartości są względnie trwałymi przekonaniami, które organizują hierarchię celów jednostki oraz wpływają na jej motywację i zachowanie. Proces ich internalizacji jest ściśle powiązany z rozwojem emocjonalnym i społecznym dziecka. W logoterapii stworzonej przez Viktora E. Frankla wartości zajmują centralne miejsce, ponieważ są one jednym z głównych sposobów odkrywania przez człowieka sensu życia, są obiektywnymi drogowskazami, które pozwalają człowiekowi odnaleźć sens w każdej, nawet najbardziej dramatycznej sytuacji. 

Inspiracją filozoficzną dla logoterapii była m.in. fenomenologiczna aksjologia Maxa Schelera. Scheler rozwijał koncepcję wartości jako obiektywnie istniejących jakości, które człowiek poznaje nie drogą intelektualnego rozumowania, lecz poprzez akt emocjonalnego „odczuwania”. Wartości według M. Schelera nie są relatywne ani arbitralne, lecz posiadają własną hierarchię oraz autonomię wobec subiektywnych pragnień jednostki. Obydwaj myśliciele zgodnie uważali, że realizacja wartości – zwłaszcza tych wyższego rzędu i duchowych – jest kluczem do spełnionego życia, a człowiek jest zdolny do transcendencji, czyli przekraczania własnych ograniczeń.

Natomiast prof. Kazimierz Popielski w książce Noetyczny wymiar osobowości – psychologiczna analiza poczucia sensu życia pisze, iż wartości stanowią naturalny i egzystencjalnie znaczący korelat ludzkich dążeń, wyborów, celów i odniesień. Dla egzystencji wartości są tymi realiami, które ją motywują, aktywizują i ukierunkowują, a jednostce dają poczucie spełnienia i umożliwiają doświadczanie sensu. Wartości współtworzą egzystencję, nie zaś „osobę” jako taką. Osoba dobiera wartości i uczestniczy w nich. Wartości ją współkształtują, ale nie konstytuują. 

Badania wskazują, że praca nad wartościami sprzyja rozwojowi tożsamości, wzmacnia poczucie sprawstwa i odpowiedzialności, wspiera regulację emocjonalną, poprawia funkcjonowanie w relacjach społecznych, gdyż człowiek jest bytem indywidualnym, a świat jego wartości nie jest rzeczywistością jednowymiarową. Praca na wartościach w logoterapii pełni kluczową funkcję w procesie terapeutycznym, ponieważ umożliwia jednostce odkrywanie i aktualizowanie sensu życia, rozumianego jako podstawowa motywacja ludzkiego działania. W ujęciu logoterapeutycznym wartości stanowią obiektywne możliwości sensu, które człowiek może realizować w konkretnych sytuacjach egzystencjalnych. Oddziaływanie terapeutyczne oparte na wartościach sprzyja porządkowaniu hierarchii celów oraz integracji doświadczeń życiowych, co prowadzi do wzmocnienia poczucia spójności i tożsamości osobowej. 

Wartości definiują nasze życie. Określają, co dla nas najistotniejsze. Są drogowskazem przy dokonywaniu wszelkich ważnych i mniej ważnych wyborów. To wewnętrzny kompas, który podpowiada nam, jak powinniśmy postępować, by odbywało się to w zgodzie z naszym sumieniem i priorytetami. Badacze podkreślają, że skuteczna edukacja aksjologiczna powinna uwzględniać doświadczenia oraz emocje dzieci i młodzieży, stwarzać warunki do dialogu i refleksji, opierać się na sytuacjach problemowych i wyborach moralnych. Gry edukacyjne i terapeutyczne wpisują się w ten paradygmat, ponieważ angażują uczestników poznawczo i emocjonalnie, sprzyjają współpracy oraz umożliwiają bezpieczne eksperymentowanie z różnymi postawami i decyzjami.

Charakterystyka i zastosowanie gier terapeutycznych „Kalejdoskop wartości” w pracy z dziećmi i młodzieżą

Zabawa jest główną i podstawową sferą działalności ludzkiej, dzięki niej zdobywamy doświadczenie przygotowujące do różnych, nieraz trudnych zadań. Jest swoistą pracą, formą aktywności. Zabawa angażująca zmysły pozwala poznawać i odkrywać otaczający świat i ma ogromne znaczenie dla prawidłowego rozwoju. Kształtuje charakter i wyrabia postawę wobec świata i ludzi. Poprzez wprowadzenie gier i zabaw edukacyjnych można sprawić, że nauka stanie się ciekawsza. Uczenie się przez zabawę wyzwala ciekawość i zainteresowania poznawcze, wzbudza motywację do wykonywania zadań i wpływa na rozwijanie twórczych postaw poznawczych. Różnorodne zadania i ćwiczenia w formie gier i zabaw mogą stać się źródłem sukcesów i pożądanych wyników.

Gry stanowią kategorię ludyczną odpowiadającą wszystkim okresom życia ludzkiego z wyjątkiem wczesnego dzieciństwa. Wśród wszystkich zabaw mają one postać najbardziej urozmaiconą. W świadomości ludzi pojęcia gra, zabawa, konkurs kojarzą się z przyjemnym spędzeniem czasu. Są one dla nich formą rozrywki, która przeciwstawia się obowiązkowej nauce. Poprzez wprowadzenie gier i zabaw edukacyjnych można sprawić, że nauka stanie się ciekawsza. Jak piszą Gray, Brown i Macanufo, każda gra jest rzeczywistością, która składa się z następujących etapów: wyobrażania sobie świata, tworzenia go, otwierania, badania i zamykania. 

Oto jak taka rzeczywistość funkcjonuje:

• „Wyobraź sobie świat” – zanim rozpoczniesz grę, musisz wyobrazić sobie potencjalną rzeczywistość, tymczasowy świat, w którym gracze mogą badać wszelkie pomysły i możliwości.
• „Stwórz świat” – rzeczywistość gry tworzy się przez wyznaczenie jej granic, zasad i rekwizytów. Granice rozumiemy jako ograniczenia przestrzenne i czasowe kreowanego świata, jego początek, koniec i krańce. Zasady to reguły rządzące tym światem, a rekwizyty – przedmioty będące jego mieszkańcami.
• „Otwórz świat” – do świata gry mogą wejść jedynie ci gracze, którzy wyrazili na to zgodę po zapoznaniu się z jego granicami, zasadami i rekwizytami. Zawodnicy muszą także rozumieć znaczenie poszczególnych elementów, ich działanie itp.
• „Zbadaj świat” – cele są siłą napędową badania, źródłem koniecznego napięcia pomiędzy początkowym a pożądanym stanem świata. Cele można zdefiniować wcześniej lub w drodze uzgodnień pomiędzy graczami już w trakcie gry. Po wejściu do wykreowanego świata zawodnicy starają się osiągać swoje cele pomimo ograniczeń, jakie niesie za sobą powstały system. W trakcie gry wykorzystują rekwizyty, testują pomysły, wypróbowują różne strategie i adaptują się do zmieniających się warunków, aby wygrać.
• „Zamknij świat” – gra kończy się wtedy, gdy cel zostanie zdobyty. Mimo że zwycięstwo daje graczom poczucie sukcesu i satysfakcji, to jednak nie cel sam w sobie jest istotą rozgrywki. Chodzi raczej o sposób na uroczyste zamknięcie przestrzeni gry, o współzawodnictwo samo w sobie i o badanie wymyślonej przestrzeni oraz jej możliwości.

Do najczęściej obserwowanych korzyści płynących ze stosowania gier należą: wysoki poziom zaangażowania uczestników, ułatwiona ekspresja emocji, pogłębiona autorefleksja, wzmacnianie kompetencji społecznych. 

Z perspektywy praktyka kluczowe jest stworzenie takich warunków, w których dziecko lub nastolatek może samodzielnie eksplorować znaczenie wartości, bez presji oceniania czy narzucania gotowych odpowiedzi. „Kalejdoskop wartości” to zestaw autorskich gier terapeutycznych przeznaczonych do pracy z dziećmi i młodzieżą. Ich celem jest wspieranie rozwoju świadomości aksjologicznej poprzez:

• identyfikowanie i nazywanie wartości,
• analizę sytuacji problemowych,
• namysł nad konsekwencjami wyborów,
• stymulowanie dialogu i autorefleksji.

Metafora kalejdoskopu odwołuje się do zmienności perspektyw oraz wielości interpretacji wartości w zależności od kontekstu życiowego. Gry mają charakter otwarty, co pozwala na ich adaptację do wieku uczestników, specyfiki problemów zgłaszanych przez grupę lub klienta oraz celów terapeutycznych. Dzięki elementowi zabawy obniżają one poziom napięcia, ułatwiają ekspresję emocji oraz sprzyjają budowaniu poczucia bezpieczeństwa.

Kluczową rolę w pracy z grami odgrywa osoba prowadząca, która pełni funkcję moderatora procesu refleksji, dbając o atmosferę bezpieczeństwa i akceptacji. Jej zadaniem nie jest narzucanie hierarchii wartości, lecz wspieranie uczestników w samodzielnym dochodzeniu do wniosków oraz respektowanie różnorodności postaw. 

W pracy grupowej gry terapeutyczne „Kalejdoskop wartości” mogą być wykorzystywane podczas warsztatów psychoedukacyjnych, zajęć socjoterapeutycznych lub treningów kompetencji społecznych. Zajęcia organizowane metodą gry muszą być starannie przygotowane. Prowadzący powinien zapoznać się z instrukcją gry, zaznajomić grupę z sytuacją, w której będą uczestniczyć, wyjaśnić cele, które mają być zrealizowane, przydzielić role, wyjaśnić wątpliwości, raczej nie ingerować w przebieg gry, tylko czuwać, żeby jej przebieg pozwolił na zrealizowanie przyjętych celów. Na koniec musi dokonywać z uczestnikami analizy problemu, wokół którego toczyła się gra, i wyciągać wspólne wnioski.

W pracy indywidualnej gry mogą pełnić funkcję narzędzia diagnostyczno-rozwojowego. Analiza wyborów dokonywanych przez dziecko lub nastolatka dostarcza cennych informacji na temat jego hierarchii wartości, obszarów konfliktu wewnętrznego oraz sposobów podejmowania decyzji. 

Wartości są odzwierciedleniem tego, kim jesteśmy, co jest dla nas istotne, z czego pragniemy budować nasze życie. To one najmocniej wpływają na nasze zachowania i decyzje. 

W skład baterii gier terapeutycznych „Kalejdoskop wartości” wchodzi sześć gier: „Wart Ości”, „Znać Mędrca po słowie”, „Wartościowe litery”, „Wieża wartości”, „Bingo wartości” i „Lila, czyli labirynty sensu życia”.

• Celem gry „Wart Ości” jest zapoznanie z ważnymi wartościami i określenie, co one oznaczają dla jednostki. Gra opiera się na mechanice memory. Uczestnicy odkrywają poukładane na stole kartoniki i szukają pary takich samych wartości. Podczas gry gracze mogą zadawać sobie pytania, co dla nich dana wartość oznacza. Każdy z nas może interpretować wartości indywidualnie. Jeśli gracz znajdzie parę, to może ją wtedy zdjąć ze stołu, gdy odpowie na pytanie, co oznacza dla niego ta wartość.

• Gra „Znać Mędrca po słowie” to gra oparta na tej samej mechanice, ale wykorzystująca polskie przysłowia. Każde z przysłów, w których treści zawarta jest jakaś wartość, podzielone są na dwie części. Zadaniem graczy jest odnalezienie dwóch kartoników i ułożenie prawidłowo brzmiącego przysłowia. Następnie gracz musi określić, o jakiej wartości jest w nim mowa, czy jest to wartość ważna dla niego lub może dla jego bliskich. Istotna w grze jest rola prowadzącego, który nadaje elementy narracji dostosowane do wieku i możliwości graczy.

• Gra „Wartościowe litery” polega na losowaniu liter i poszukiwaniu wartości na podaną literę. Po zakończeniu rundy (w zależności od wieku uczestników może ona zawierać 10–20 liter) następuje analiza poprawnie wpisanych wartości według ustalonego systemu punktowego. Każdy z graczy, aby otrzymać punkt, musi wyjaśnić, co ta wartość dla niego znaczy. Wartości w komunikacji to kluczowe przekonania i zasady, które wpływają na to, jak się komunikujemy, jak odbieramy komunikaty i jak budujemy relacje z innymi. Są one fundamentem skutecznej i satysfakcjonującej komunikacji. 

• Gra „Wieża wartości” wykorzystuje mechanikę klocków „Jenga”. Klocki z jednej strony zawierają wartości, a z drugiej wskazanie, czy daną wartość należy zaprezentować werbalnie czy niewerbalnie. Podział wartości na sposoby prezentowania – werbalne lub niewerbalne – został wnikliwie przeanalizowany i przetestowany. Celem jest takie zaprezentowanie wylosowanej wartości, aby w wyznaczonym czasie uczestnicy ją odgadli. Jeśli gracze odgadną wartość, wtedy osoba prezentująca może zabrać klocek i zdobywa punkt. Jeśli nie odgadną w wyznaczonym czasie, klocek należy położyć na wierzch wieży. Gra trwa do momentu zawalenia się wieży. Zabawa jest bardzo emocjonująca, więc wymaga uwagi prowadzącego nad przebiegiem. Wartości to ideały lub przekonania, które wyznaje grupa lub jednostka, i są niezbędne do określenia, co jest dla nich pożądane, a co niepożądane. Definicje wartości to wypowiedź o określonej budowie, w której informuje się o znaczeniu wyrażenia przez wskazanie innego wyrażenia oddającego sens sformułowania, np. jego zakres nazwy. 
   
• Celem gry „Bingo wartości” jest połączenie wartości z jej definicją. Jak w klasycznej grze „Bingo”, w tej grze dochodzi rola wywoływacza. Jest to gra przeznaczona dla starszej młodzieży i dorosłych graczy, bo przypisywanie wartości do jej definicji nie jest prostym zadaniem dla uczestników. 
   
• Ostatnia gra wchodząca w skład baterii „Kalejdoskop wartości” nosi nazwę „Lila, czyli labirynty sensu życia” – jest przeznaczona dla starszej młodzieży i osób dorosłych. To gra dedykowana wspaniałej kobiecie, mojej przyjaciółce, która zainspirowała, zmotywowała i „zaraziła” sensem życia. W tej grze nic nie jest przypadkowe: cytaty – wielkich mistrzów, wartości – tworzą nas, zadania, bo jak mówi Lilia, jest i czas na zabawę.

Sens życia to jedna z najstarszych i najtrudniejszych zagadek ludzkości. Nie ma na nią jednej, uniwersalnej odpowiedzi, ponieważ każdy człowiek nadaje swojemu życiu własne znaczenie. Dlatego interpretacja cytatów V.E. Frankla i K. Popielskiego wydaje się istotna z punktu widzenia odnajdywania sensu własnego życia. Gracze wybiorą się w podróż po świecie wartości i poszukiwaniu sensu życia, losując i interpretując cytaty, wybierając wartości lub wykonując wylosowane zadania, które nadają kolorytu tej grze. 

Wykorzystując gry terapeutyczne, należy pamiętać, że system wartości – tak jak zestaw talentów – ma charakter bardzo indywidualny i osobisty. Prowadzący zajęcia z wykorzystaniem każdej z tych gier terapeutycznych pracuje z uczestnikami nad definicją wartości, co ona znaczy dla uczestnika, czy istnieje w jego życiu, czy chciałby, aby ona w nim zaistniała, a może chciałby ją wzmocnić. Wartości są sensotwórcze, kiedy je realizujemy, nasze życie staje się sensowne.

Zastosowanie gier terapeutycznych „Kalejdoskop wartości” niesie za sobą wiele korzyści, takich jak zwiększenie zaangażowania uczestników, rozwój kompetencji społecznych oraz pogłębienie refleksji aksjologicznej. Należy jednak pamiętać, że skuteczność tej metody zależy od kompetencji prowadzącego oraz odpowiedniego dostosowania narzędzia do możliwości rozwojowych uczestników. Gry nie powinny zastępować procesu terapeutycznego, lecz stanowić jego uzupełnienie.

Podsumowanie

Gry wykorzystywane w procesie terapeutycznym i edukacyjnym spotykają się z coraz większym zainteresowaniem i uznaniem. Do niewątpliwych zalet gier terapeutycznych „Kalejdoskop wartości” należy podnoszenie efektywności procesu terapeutycznego, gdyż sprzyjają lepszemu poznaniu siebie. Uczestnicy mają okazję nazwać, uporządkować i zrozumieć własne wartości, potrzeby oraz motywacje. Gry koncentrują się na refleksji nad tym, co jest dla nich naprawdę ważne bez presji „dobrych” odpowiedzi. Stanowią również bezpieczną formę rozmowy na trudne tematy. Mechanizm gry tworzy ramę bezpieczeństwa psychologicznego, dzięki czemu łatwiej podejmować rozmowy o dylematach, konfliktach wewnętrznych, granicach czy poczuciu sensu. Wpływają na rozwój kompetencji społecznych oraz akceptację różnorodnych perspektyw. Uczestnicy uczą się, że różne osoby mogą kierować się innymi wartościami i inaczej je definiować. Gry można wykorzystywać w pracy indywidualnej i grupowej, z dziećmi, młodzieżą i dorosłymi – w terapii, coachingu, edukacji, profilaktyce czy pracy zespołowej. Element zabawy obniża napięcie, zwiększa zaangażowanie uczestników i ułatwia otwartość, nawet u osób, które mają opór przed klasyczną rozmową terapeutyczną.

Autorskie gry terapeutyczne „Kalejdoskop wartości” wpisują się w nurt praktycznych narzędzi psychologicznych, które łączą elementy zabawy, refleksji, doświadczenia i nauki. Ich zastosowanie w pracy z dziećmi i młodzieżą może znacząco wspierać proces kształtowania systemu wartości, rozwój emocjonalny oraz kompetencji społecznych. Stanowią przykład narzędzia możliwego do bezpośredniego wykorzystania w codziennej pracy specjalistów.

W kontekście terapeutycznym praca z wartościami umożliwia przezwyciężenie pustki egzystencjalnej i koncentracji na własnych trudnościach. Odkrywanie sensu poprzez wartości sprzyja ukierunkowaniu jednostki ku celom i znaczeniom wykraczającym poza nią samą, co stanowi jeden z podstawowych mechanizmów oddziaływania logoterapii. 

Wartości stanowią nieodłączny element ludzkiego istnienia. Każdy człowiek stawia sobie w życiu cele, które pragnie zrealizować. Wyznacza priorytety, do których dąży, kierując się wyznawanymi przez siebie wartościami. Dla jednych liczą się wyłącznie wartości duchowe, dla innych materialne, jeszcze inni szukają między nimi złotego środka.

Z perspektywy logoterapeutycznej, rozpatrując pracę nad wartościami, warto zadać sobie pytania i poszukiwać odpowiedzi:

• Jak odkrywamy własne wartości?
• Czy czas i energia, jakie im poświęcamy, odzwierciedlają ich wagę?
• W jakich konkretnych sytuacjach w życiu realizujemy wartości?
• W jaki sposób budujemy pomost między celami życiowymi a wartościami?
• Czy ludzie wokół nas wyznają podobne wartości?

Odpowiedzi na te pytania mogą inspirować do pracy nad wartościami w kategoriach odpowiednich wyborów tu i teraz oraz w dalszej perspektywie zmiany. Wartości są jak motyle – barwne, subtelne, eteryczne, kruche i ulotne, ale nadają koloryt i piękno naszemu życiu i poszukiwaniu w nim sensu.

Dla praktyków

Jak wykorzystać gry terapeutyczne „Kalejdoskop wartości” w codziennej pracy z dziećmi i młodzieżą?

Dla kogo?

Gry są rekomendowane do pracy z dziećmi w wieku szkolnym oraz młodzieżą, zarówno w formule grupowej (warsztaty, socjoterapia, zajęcia psychoedukacyjne), jak i indywidualnej (konsultacje psychologiczne, wsparcie rozwojowe).

Kiedy stosować?

• W sytuacjach trudności decyzyjnych i konfliktów wartości.
• Przy pracy nad tożsamością i poczuciem sprawstwa.
• W profilaktyce zachowań ryzykownych.
• Jako element integracji grupy i budowania norm społecznych.

Jak prowadzić?

• Zadbaj o jasne zasady bezpieczeństwa psychologicznego (brak ocen, prawo do odmowy odpowiedzi).
• Pozwól uczestnikom na różne interpretacje wartości – unikaj „poprawnych” odpowiedzi.
• Po każdej rozgrywce zaplanuj czas na omówienie i refleksję (co było trudne, co zaskakujące, co ważne).
• Dopasuj tempo i poziom abstrakcji do wieku oraz możliwości rozwojowych uczestników.

Na co zwrócić uwagę?

• Gra może uruchamiać silne emocje lub osobiste treści – bądź gotowy(-a) na ich przyjęcie.
• W pracy indywidualnej traktuj wybory dziecka jako materiał do rozmowy, a nie diagnozę.
• Gry nie zastępują terapii, lecz mogą skutecznie ją wspierać.

Korzyści obserwowane w praktyce:

• Większe zaangażowanie dzieci i młodzieży.
• Łatwiejsza ekspresja emocji i opinii.
• Pogłębiona refleksja nad własnymi wyborami.
• Wzrost empatii i umiejętności dialogu.

Bibliografia:

1. Alvarez J., Damien D. (2011). An introduction to Serious game – Definitions and concepts. Proceedings of the Serious Games & Simulation Workshop, Paris. 
2. Frankl V.E. (2018). Wola sensu. Założenia i zastosowanie logoterapii. Wydawnictwo Czarna Owca.
3. Frankl V.E. (2011). Człowiek w poszukiwaniu sensu. Wydawnictwo Czarna Owca.
4. Frankl V.E. (2025). Gdy życie zdaje się nie mieć sensu. Psychoterapia na dziś. PWN, Warszawa. 
5. Gray D., Brown S., Macanufo J. (2013). Gamestorming. Wolters Kluwer Business, Warszawa.
6. Huizinga J. (1985). Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury. Warszawa: Czytelnik.
7. Kapp K.M. (2012). The Gamification of Learning and Instruction. San Franciso: Pfeiffer.
8. Kowalczyk S. (2006). Człowiek w poszukiwaniu wartości. Elementy aksjologii personalistycznej. Wydawnictwo KUL, Lublin. 
9. Mytnik J. (2025). Gamifikacja w edukacji. O budowaniu fabularnych systemów motywacyjnych. Wydawnictwo Motyle Książkowe.
10. Okoń W. (1987). Zabawa a rzeczywistość. WSiP, Warszawa.
11. Popielski K. (2018). Noetyczny wymiar osobowości. Psychologiczna analiza poczucia sensu życia. Wydawnictwo Institute of Biofeedback and Noo-psychosomatic.
12. Szymczyk J. (2005). Pomiędzy marzeniami a faktami. Norbertinum, Lublin.
13. Tkaczyk P. (2012). Grywalizacja. Jak zastosować mechanizmy gier w działaniach marketingowych. Wydawnictwo Onepress.
14. Zichermann G., Cunningham CH., (2011). Gamification by Design. Implementing Game Mechanics in Web and Mobile Apps, Sebastpol.