Jesienna chandra czy sezonowa depresja? Jak odróżnić obniżony nastrój od rozwijającej się choroby?

Czym jest depresja sezonowa i co odróżnia ją od depresji o typowym przebiegu?

Depresja sezonowa, określana również jako sezonowe zaburzenie afektywne (skrótowo – SAD, od angielskiej nazwy seasonal affective disorder), jest formą zaburzenia nastroju, w której epizody depresyjne pojawiają się w określonej porze roku. Najczęściej dotyczą okresu jesienno-zimowego i ustępują wiosną lub latem (znacznie rzadziej występuje natomiast wariant powiązany z ciepłymi porami roku). Aby mówić o charakterystycznym, sezonowym wzorcu, objawy powinny powtarzać się w kolejnych latach (przy czym epizod nie musi pojawiać się każdego roku) oraz ustępować poza sezonem.

Mimo nawrotów epizodów omawianej choroby w konkretnych okresach roku, objawy depresji sezonowej nie różnią się zasadniczo od objawów depresji o typowym, niezależnym od pory roku przebiegu. Podobnie jak w przypadku innych zaburzeń depresyjnych, znacząco mogą pogorszyć się funkcjonowanie zawodowe, nauka, relacje z innymi ludźmi oraz zdolność do wykonywania codziennych obowiązków. Warto rownież dodać, że w depresji sezonowej obserwuje się u pacjentów wzrost apetytu (szczególnie na produkty bogate w węglowodany) oraz przybieranie na wadze – a w przypadku depresji typowej choremu towarzyszy częściej obniżenie apetytu i redukcję masy ciała (przy czym nie jest to oczywiście prawidłowość zachodząca u wszystkich pacjentów).

Mechanizm rozwoju depresji sezonowej łączy najczęściej się ze zmianą długości dnia i ekspozycji na światło słoneczne, co wpływa jednocześnie na zaburzenia rytmu dobowego oraz procesów związanych ze snem i regulacją nastroju. Do czynników zwiększających ryzyko należą między innymi występowanie zaburzeń nastroju w rodzinie, płeć żeńska oraz zamieszkiwanie na obszarach wyższych szerokości geograficznych, gdzie w miesiącach zimowych dzień jest znacznie krótszy.

Objawy depresji sezonowej – jak ją rozpoznać i na co zwrócić uwagę?

Do najważniejszych objawów depresji sezonowej należą:

• długotrwałe obniżenie nastroju i anhedonia (utrata zdolności do odczuwania przyjemności). Pacjent często doznaje zniechęcenia do podejmowania aktywności oraz zobojętnienia wobec otoczenia, którym towarzyszy dojmujący smutek i przygnębienie;
• zmniejszenie energii i „napędu”, a także szybsza męczliwość. Nawet proste czynności mogą wymagać znacznie większego wysiłku. Pojawia się poczucie braku sił, trudności z rozpoczęciem działania, senność oraz potrzeba częstszego odpoczynku;
• trudności w koncentracji i zapamiętywaniu. Chory może mieć problemy ze skupieniem uwagi, wykonywaniem zadań wymagających wysiłku intelektualnego czy zapamiętywaniem nowych informacji, którym nierzadko towarzyszy wrażenie spowolnienia myślenia;
• zaburzenia snu. W jesienno-zimowej postaci depresji sezonowej często pojawia się nadmierna senność i wydłużenie czasu snu, przy czym nawet wielogodzinny sen nie przynosi oczekiwanego wypoczynku. Zaburzenia snu mogą również przyjmować postać bezsenności;
• zaburzenia apetytu. Typowe dla depresji sezonowej mogą być zwiększony apetyt oraz silniejsza ochota na określone produkty, zwłaszcza bogate w węglowodany. W konsekwencji może dochodzić do zwiększenia masy ciała (nie jest to jednak objaw konieczny do rozpoznania zaburzenia);
• obniżona samoocena i pesymizm. Pojawiają się negatywne myśli dotyczące siebie, własnych możliwości oraz przyszłości. Pacjent może mieć poczucie, że nie radzi sobie z życiem albo że jego sytuacja nie ulegnie poprawie;
• myśli rezygnacyjne. W cięższych przypadkach mogą pojawić się myśli o beznadziei obecnej sytuacji i braku sensu w podejmowaniu jakichkolwiek działań. Jest to szczególnie ważny sygnał ostrzegawczy, którego nie należy tłumaczyć jedynie „jesienną chandrą”.

Jak odróżnić jesienną chandrę od zaburzeń nastroju, które wymagają interwencji medycznej?

Jesienna chandra jest interpretowana zazwyczaj jako przejściowe pogorszenie samopoczucia, które może towarzyszyć zmianie pory roku, mniejszej ilości światła, zmęczeniu czy ograniczeniu aktywności. W przeciwieństwie do depresji objawy są zazwyczaj łagodniejsze i nie prowadzą do istotnego zaburzenia codziennego funkcjonowania. W praktyce, dla odróżnienia niegroźnego, tymczasowego obniżenia nastroju od zaburzeń wymagających interwencji medycznej warto zwrócić uwagę na kilka aspektów – a w tym:

• czas trwania objawów. Kilka gorszych dni nie musi oczywiście oznaczać depresji – niepokój powinny wzbudzić symptomy utrzymujące się przez dłuższy czas (2 tygodnie i więcej), szczególnie, jeśli nie ustępują mimo odpoczynku i poprawy sytuacji życiowej;
• nasilenie dolegliwości. Przy chandrze samopoczucie jest gorsze, ale pacjent nadal jest w stanie wykonywać swoje obowiązki, spotykać się z bliskimi czy czerpać przyjemność z części aktywności. W depresji stopniowo może zanikać zainteresowanie niemal wszystkim, co wcześniej było ważne;
• wpływ objawów na codzienne życie. Jeżeli pogorszenie nastroju utrudnia pracę lub naukę, wykonywanie obowiązków domowych, dbanie o siebie albo utrzymywanie relacji, należy skonsultować się ze specjalistą (zwłaszcza, jeśli pojawia się również wyraźne wycofanie społeczne i ograniczenie aktywności);
• tendencję do nawrotów. Jeżeli podobne objawy pojawiają się każdej jesieni lub zimy, a następnie wyraźnie ustępują wiosną i latem, należy zwrócić uwagę na możliwy sezonowy charakter zaburzenia. Powtarzalność w kolejnych latach jest istotną wskazówką diagnostyczną;
• sen i apetyt. Sama potrzeba dłuższego snu jesienią nie świadczy o depresji, natomiast jeśli nadmierna senność, zwiększony apetyt lub inne zmiany zaczynają wyraźnie wpływać na funkcjonowanie, warto omówić je z lekarzem;
• obecność myśli rezygnacyjnych. Pojawienie się myśli o całkowitym wycofaniu się z życia społecznego, beznadziei lub odebraniu sobie życia zdecydowanie nie jest objawem zwykłej chandry i wymaga pilnej pomocy medycznej. W takiej sytuacji nie należy czekać, aż objawy „same miną”.

Jak leczy się depresję sezonową?

Depresja sezonowa jest zaburzeniem, które można skutecznie leczyć. Dobór terapii zależy między innymi od nasilenia objawów, wcześniejszego przebiegu choroby, przeciwwskazań oraz preferencji pacjenta. W praktyce stosuje się przede wszystkim:

• terapię światłem (inaczej określaną mianem fototerapii), która jest jedną z podstawowych metod leczenia depresji sezonowej. Polega na regularnej ekspozycji na jasne światło za pomocą odpowiedniego urządzenia, najczęściej rano. W badaniach i zaleceniach dotyczących SAD często stosuje się urządzenia emitujące około 10 000 luksów przez około 30 minut dziennie, choć dokładny sposób prowadzenia terapii powinien być dostosowany do pacjenta i konkretnego urządzenia;
• psychoterapię. Pomocna może być między innymi terapia poznawczo-behawioralna (CBT), a w przypadku depresji sezonowej stosuje się również jej odmianę dostosowaną do specyfiki tego zaburzenia, określaną jako CBT-SAD. Terapia pozwala pracować nad negatywnymi sposobami myślenia, wycofaniem z aktywności oraz zachowaniami nasilającymi objawy. Istotnym elementem może być również planowanie aktywności, które zwiększają kontakt z przyjemnymi i angażującymi doświadczeniami. Co istotne, u wielu pacjentów korzystne efekty psychoterapii utrzymują się także w kolejnych sezonach;
• farmakoterapię. W leczeniu depresji sezonowej mogą być wskazane leki przeciwdepresyjne, szczególnie z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI). Ich zastosowanie jest rozważane zwłaszcza wtedy, gdy objawy są bardziej nasilone, nawracają lub fototerapia i psychoterapia nie przynoszą wystarczającej poprawy. Szczególne miejsce w profilaktyce nawrotów depresji sezonowej zajmuje bupropion – lek przeciwdepresyjny, dla którego istnieją dowody na zmniejszanie ryzyka nawrotu sezonowych epizodów u osób z rozpoznanym SAD. W niektórych schematach leczenie rozpoczyna się jesienią, jeszcze przed typowym wystąpieniem objawó

W przypadku depresji sezonowej często znaczenie mają również codzienne nawyki. Regularna aktywność fizyczna, przebywanie na zewnątrz w ciągu dnia, utrzymywanie stałych godzin snu i aktywności, suplementacja witaminy D (jeśli jest konieczna) oraz ograniczanie izolowania się od innych osób mogą wspierać leczenie. Nie zastępują one jednak profesjonalnej terapii, jeżeli występuje pełnoobjawowy epizod depresyjny.

Czy depresję sezonową można całkowicie wyleczyć?

Depresja sezonowa ma szczególny charakter, ponieważ jest zaburzeniem o tendencji do nawrotów. U części osób objawy pojawiają się regularnie jesienią lub zimą i ustępują wraz z nadejściem wiosny. Nie oznacza to jednak, że pacjent musi każdego roku przechodzić przez równie nasilony epizod depresyjny. Właściwie dobrane leczenie może znacząco zmniejszyć objawy, doprowadzić do remisji i ograniczyć ryzyko kolejnych epizodów. U osób, u których depresja sezonowa ma przewidywalny, nawrotowy przebieg, możliwe jest również stosowanie działań profilaktycznych jeszcze przed pojawieniem się typowych objawów. W zależności od sytuacji może to obejmować rozpoczęcie fototerapii jesienią, kontynuowanie odpowiednio dobranej psychoterapii lub zastosowanie farmakoterapii zaleconej przez lekarza.

Więcej informacji o tym, jak na co dzień zadbać o zdrowie psychiczne, dostępnych jest w sekcji poradnikowej aptekaolmed.pl.

Źródła:

1. W. Rybicka, Depresja sezonowa, Medycyna Praktyczna, 26.03.2021
2. dr hab. n. med. D. Dudek, Jakie są metody leczenia w przypadku depresji sezonowej?, Medycyna Praktyczna – Psychiatria w POZ, 21.04.2020
3. ucz. dr hab. n. med. A. Z. Antosik-Wójcińska, dr n. med. M. Chojnacka, Choroba afektywna sezonowa – konieczna skuteczniejsza rozpoznawalność, Psychiatria po Dyplomie 01/2016
4. Dr n. med. I. Niedźwiedzka, Co to jest choroba afektywna sezonowa?, Psychiatria po Dyplomie 06/2017
5. Sokół-Szawłowska, Fototerapia, postęp zastosowań w psychiatrii i innych dziedzinach medycyny, Psychiatria 2018, tom 15, nr 1
6. Ł. Święcicki, Depresja zimowa – epidemiologia, etiopatogeneza, objawy i metody leczenia, Forum Medycyny Rodzinnej 2007, tom 4, nr 3
7. Rybakowski J. Forty years of seasonal affective disorder. Psychiatr Pol. 2024 Oct 31;58(5):747-759. English, Polish. doi: 10.12740/PP/186721. Epub 2024 Oct 31. PMID: 39863986.
8. Munir S, Gunturu S, Abbas M. Seasonal Affective Disorder. [Updated 2024 Apr 20]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK568745/