Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

25 marca 2020

NR 20 (Marzec 2020)

Diety wegetariańskie i ich związek ze stanem psychicznym

119

Wegetarianizm staje coraz popularniejszym trendem żywieniowym oraz stylem życia, który zatacza szerokie kręgi i jest ceniony w różnych grupach wiekowych.

W analizach dotyczących rozpowszechnienia diety wegetariańskiej wskazuje się, że wciąż największy odsetek wegetarian znajduje się w Indiach (40%), co przeważnie związane jest z kwestiami religijnymi oraz socjoekonomicznymi. Spośród państw europejskich najwięcej osób deklaruje unikanie mięsa w Niemczech (9%), we Włoszech (7%) oraz w Szwajcarii (5%). W pozostałych krajach stosowanie diet wegetariańskich deklaruje około 0,3–4% [1]. 
Liczba wegetarian w Polsce systematycznie się zwiększa. O ile raport CBOS z 2014 r. wskazywał, że odsetek ten wynosił około 1%, tak aktualne analizy komercyjne ujawniają, że liczba osób stosujących dietę wegetariańską przekroczyła 1 mln, co stanowi około 3% społeczeństwa, a niektóre źródła podają, że w grupie młodych osób (25–34 lata) na diecie wegetariańskiej lub wegańskiej może być nawet co 10 osoba [2, 3].
Popularność wegetariańskiego stylu jedzenia rośnie również wśród dzieci i młodzieży. Wyniki niemieckiego badania EsKiMo II wskazują, że 3,3% dzieci i młodzieży przestrzega diety wegetariańskiej: 1,4% dzieci w wieku 6–11 lat oraz 5,0% dzieci w wieku 12–17 lat [4].

Odmiany wegetarianizmu

Wegetarianizm ma wiele różnych odmian, które są zależne od pola akceptowanych produktów spożywczych przez wegetarian. W zależności od tego, czy dopuszcza się w spożyciu jaja, mleko i jego przetwory lub ryby można go podzielić na różne rodzaje przedstawione w tabeli 1.
Wśród różnych odmian weganizmu pojawiają się także bardzo restrykcyjne i dyskusyjne z punktu widzenia dietetycznego formy stosowanego stylu żywienia, jak np. frutarianizm (pozwalający na spożywanie wyłącznie owoców), witarianizm (polegający na spożywaniu wyłącznie surowych warzyw i owoców), liquidarianizm (dopuszczający surowe jedzenie jedynie w formie płynu) oraz sprautarianizm (pozwalający na spożywanie wyłącznie kiełków i nasion) [1].
Natomiast coraz bardziej popularnym w ostatniej dekadzie stylem odżywiania posiadającym cechy wegetarianizmu, ale pozostającym w liberalnym stosunku do spożywania mięsa, jest fleksitarianizm, który obok Diety DASH i diety śródziemnomorskiej jest uważany za jeden z preferowanych stylów żywienia z uwagi na działanie prozdrowotne. Jest on definiowany jako styl jedzenia odnoszący się do osób, które przestrzegają zasad diety wegetariańskiej w przeważającej większości, ale nie ściśle i restrykcyjnie, od czasu do czasu jedząc mięso lub ryby. Fleksitarianizm bywa wymiennie używany ze wspomnianym wcześniej semiwegetarianizmem [6].

Korzyści metaboliczne płynące z diety wegetariańskiej

Znane są powszechnie korzystne związki diet wegetariańskich z poprawą stanu zdrowia fizycznego, osiąganiem lepszych efektów metabolicznych i prewencją wobec różnych chorób. Wegetarianie i weganie są narażeni na mniejsze ryzyko wystąpienia m.in. choroby niedokrwiennej serca, cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego i niektórych rodzajów raka [7, 8]. Dieta wegetariańska koreluje z niższą częstością występowania nadwagi i otyłości w porównaniu ze standardową dietą uwzględniającą mięso. Stwierdzono również, że wegetarianie mają mniejsze ryzyko zachorowania na cukrzycę, chorobę uchyłkową jelit i zaćmę [9]. Stanowisko Akademii Żywienia i Dietetyki podkreśla, że odpowiednio zaplanowane i zbilansowane diety wegetariańskie, w tym wegańskie, są zdrowe i odpowiednie pod względem odżywczym, wiążą się z korzyściami zdrowotnymi w zapobieganiu i leczeniu niektórych chorób, zużywają mniej zasobów naturalnych oraz wiążą się ze znacznie mniejszymi szkodami dla środowiska [7, 8]. O ile korzyści metaboliczne ze stosowania diet bezmięsnych są znane już od dawna, tak związek wegetarianizmu i weganizmu ze stanem psychicznym stanowi dość nowy obszar badań, wymagający ciągłej eksploracji.

Diety wegetariańskie i ich związek z ogólnym stanem emocjonalnym

Liczba badań w obszarze emocji i szeroko pojętego stanu psychicznego oraz związków z wegetarianizmem sukcesywnie się zwiększa. W myśleniu intuicyjnym pojawia się hipoteza, że skoro diety bezmięsne wiążą się z szerokim wachlarzem korzyści metabolicznych, to w obszarze psyche efekty powinny być równie pozytywne. Jednak wyniki badań wcale nie są takie oczywiste, a rezultaty prowadzonych analiz wciąż są niejednoznaczne.
Z jednej strony zauważa się podobne rezultaty, jak w przypadku konsekwencji metabolicznych. W badaniu Beezhold i wsp. prowadzonym z udziałem wegan, gdzie większość osób badanych stanowiły kobiety (78%), zauważono zmniejszenie nasilenia stresu oraz lęku w grupie stosującej dietę wegańską. Wyniki te jednak były związane z płcią. Zaobserwowano, że niższy poziom lęku u badanych osób stosujących dietę wegańską występował w grupie mężczyzn i wiązał się również z dziennym spożyciem owoców i warzyw. Natomiast w grupie weganek odnotowano niższe natężenie stresu, które korelowało także z niższym dziennym spożyciem słodyczy [10]. Z kolei w badaniu Velten i wsp. zauważono już odwrotne zależności i odnotowano, że osoby deklarujące stosowanie diety wegetariańskiej wykazywały gorsze wyniki na skali oceniającej ogólny dobrostan psychiczny oraz wyższe wyniki na skali problemów psychicznych, w której zawierały takie zmienne, jak objawy depresyjne, natężenie stresu oraz przeżywanie lęku. Nie mniej jednak autorzy zwracają uwagę, że nie tyle sama dieta może być przyczyną trudności psychologicznych, ale wegetarianizm może być bardziej jednym ze sposobów radzenia sobie z trudnymi emocjami, a trudności psychologiczne poprzedzały zmianę stylu jedzenia [11].

Tabela 1. Odmiany wegetarianizmu
Odmiana  Charakterystyka
Laktowegetarianizm Wyklucza się mięso i ryby, dopuszcza się spożywanie produktów roślinnych oraz mleka i jego przetworów 
Owowegetarianizm Wyklucza się mięso i ryby, dopuszcza się spożywanie produktów roślinnych oraz jaj
Laktoowowegetarianizm Wyklucza się mięso i ryby, dopuszcza się spożywanie produktów roślinnych oraz jaj, mleka i jego produktów 
Laktoowopescowegetarianizm Wyklucza się mięso, dopuszcza się spożywanie produktów roślinnych, jaj, mleka i jego przetworów oraz ryb
Semiwegetarianizm  Dopuszcza się spożywanie produktów roślinnych, jaj, mleka i jego przetworów, ryb oraz drobiu 
Weganizm  Dopuszcza się spożywanie wyłącznie produktów pochodzenia roślinnego

Źródło: Opracowanie własne na podstawie [4,5]

Powyższe wyniki próbuje łączyć Lavallee wraz z zespołem, który zaobserwował, że związki wegetarianizmu ze zmianami stanu emocjonalnego mogą być uwarunkowane kulturowo. W badaniu tym odnotowano, że dieta wegetariańska nie miała związku ze zmianami stanu psychicznego w obserwowanych grupach ze Stanów Zjednoczonych, Rosji oraz Niemiec, ale zauważono podwyższony poziom lęku i depresji w grupie pochodzącej z Chin. Autorzy zwracają uwagę, że niezwykle ważne jest uwzględnienie w podobnych badaniach dokładnego składu dietetycznego diet wegetariańskich, przekonań kulturowych osób badanych oraz warunków ekonomicznych [12]. Z kolei w badaniach prowadzonych na populacji polskiej nie wykazano istotnych różnic w rozkładzie ocenianych parametrów stanu emocjonalnego i stwierdzono jedynie, że weganie rzadziej deklarowali stany przygnębienia i rozdrażnienia niż pozostałe grupy [13].

Wegetarianizm i jego związek z objawami depresyjnymi

W badaniu Hibbeln i wsp. (2018) celem było sprawdzenie, czy wegetarianizm jest związany z objawami depresji u mężczyzn. W badaniu brało udział 9968 mężczyzn będących partnerami kobiet w ciąży. Zauważono, że badani deklarujący wegetariański styl żywienia otrzymywali średnio wyższe wyniki na zastosowanej skali depresji niż osoby z grupy kontrolnej. Odnotowano również więcej wyników granicznych dla depresji w wykorzystywanej skali w grupie wegetarian. Wyniki te utrzymywały się nawet po uwzględnieniu potencjalnych czynników zakłócających o charakterze socjodemograficznym, jak np. wiek, stan cywilny, stan zatrudnienia, staż mieszkaniowy, liczba dzieci w gospodarstwie domowym, konsumpcja papierosów i alkoholu itp. [14].
W prowadzonym badaniu kohortowym w latach 2012–2018, uwzględniającym ponad 90 tys. osób, wykazano, że objawy depresyjne były związane z pescowegetarianizmem i laktoowowegetarianizmem i pozostawały znaczące nawet po uwzględnieniu potencjalnych czynników zakłócających lub wykluczeniu uczestników z chorobami przewlekłymi. W grupie osób jedzących mięso i w grupie wegan nie wykazano istotnych korelacji, jednocześnie warto podkreślić, że grupa wegan była bardzo nieliczną grupą (n = 81) w porównaniu do ogólnej liczby wszystkich badanych (n = 90 380). Jak podkreślają autorzy, objawy depresyjne były związane bardziej z samym zjawiskiem wykluczania jakiejkolwiek grupy żywności, co sugeruje, że diety wegetariańskie mogą stanowić tylko konkretny przypadek szerszego zjawiska związanego z restrykcjami dietetycznymi. W badaniu zauważono, że również diety wykluczające warzywa były w sposób podobny powiązane z depresją, jak diety bezmięsne [15]. Stąd też można wysunąć hipotezę, że prawdopodobny związek objawów depresyjnych z dietami bezmięsnymi może być zależny od stopnia zróżnicowania diety, liczby wykluczanych z niej produktów i natężenia restrykcji żywieniowych.

Niedobór witaminy B12 a stan psychiczny

Hipotezy wyjaśniające występowanie objawów depresyjnych lub innych zaburzeń nastroju w grupach wegetarian i/lub wegan najczęściej są lokowane w niedoborach witaminy B12, niedostatecznej podaży kwasów omega-3 oraz w zbyt dużej podaży kwasów omega-6 w niezbilansowanych dietach bezmięsnych. W analizie Mądry i wsp. zaobserwowano istotne zmniejszenie stężenia witaminy B12 w surowicy krwi po 60 miesiącach stosowania diety wegańskiej przez osoby badane [16]. Z uwagi na to, że witamina B12 znajduje się jedynie w produktach pochodzenia zwierzęcego, osoby stosujące dietę wegańską powinny ją suplementować lub spożywać produkty roślinne fortyfikowane tą witaminą. W literaturze wyraźnie wskazuje się na częstsze niedobory tej witaminy u pacjentów z rozpoznaniem depresji endogennej w porównaniu z populacją ogólną, jak również zauważa się gorszą odpowiedź na stosowane leczenie farmakologiczne depresji. Prawdopodobną przyczynę upatruje się w zaburzeniach syntezy monoamin, tj. serotoniny, noradrenaliny czy dopaminy. Warto również podkreślić, że niedobory witaminy B12 mogą prowadzić do podwyższonego stężenia homocysteiny, której nadmiar również może przyczyniać się do rozwoju depresji (szczególnie u kobiet) [17].

Psychologiczne motywy wegetarianizmu i cechy osobowości

Diety i produkty wegetariańskie przyciągają uwagę społeczeństwa z różnych powodów: zdrowotnych, ekologicznych, etycznych, moralnych czy też religijnych. Podobne motywy do stosowania diet roślinnych obserwuje się również w okresie dzieciństwa i dojrzewania. Warto podkreślić, że wiele dzieci i nastolatków modeluje zachowania swoich opiekunów lub wręcz przeciwnie, próbując podkreślić własną autonomię – przechodzi na dietę wegetariańską [4, 18]. W kulturach zachodnich wciąż zwraca się uwagę na różnice płciowe w podejściu do rezygnacji z mięsa. Zauważa się, że kobiety wyrażają bardziej przychylne nastawienie do zwierząt, podczas gdy wśród mężczyzn wciąż jeszcze dominuje gloryfikacja mięsa i jego przetworów, aczkolwiek te różnice wyrównują się z biegiem lat i są już coraz mniej widoczne [18].
W badaniu Janssen i wsp. wyodrębniono trzy główne motywy do przejścia na weganizm: stosunek do zwierząt (90% deklaracji), chęć poprawy samopoczucia (69% deklaracji) i względy ekologiczne (47% deklaracji) [19].
Można w tym miejscu wysunąć hipotezę, że wcześniej cytowane zmiany w stanie psychicznym we...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy