Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

23 marca 2022

NR 32 (Marzec 2022)

Zogniskowane wywiady grupowe jako metoda badań jakościowych w organizacji

0 376

Organizacja to ludzie, a ludzie stanowią cenne źródło informacji o samej organizacji – począwszy od kultury organizacyjnej, poprzez stres w pracy, satysfakcję z zatrudnienia, specyfikę motywacji do pracy, a skończywszy na czynnikach indywidualnych świadczących o dopasowaniu człowieka do organizacji. Jak zatem owe informacje pozyskać i co zrobić, aby pozyskane dane stanowiły rzetelne źródło wiedzy na temat organizacji? Oczywiście, należy właściwie zaprojektować proces badania organizacji, w tym także zaplanować wykorzystanie metod i narzędzi badawczych, które pomogą dotrzeć do informacji wyjaśniających interesujący badacza problem.

Ilościowe i jakościowe metody badań w organizacji


Poszukiwanie informacji na temat mechanizmów zachodzących w całej organizacji to proces, któremu należy poświęcić wiele czasu i uwagi, wymagający zaangażowania większości uczestników organizacji. W takiej sytuacji warto sięgnąć po ilościowe metody badań psychologicznych. Kwestionariusze lub inwentarze stanowią reprezentację metod ilościowych w psychologii. Za pomocą kwestionariuszy psycholog może w krótkim czasie, bez ponoszenia znaczących kosztów pozyskać dane dotyczące mechanizmów zachodzących w organizacji. Zastosowanie kwestionariuszy jest możliwe także w rzeczywistości online, co ułatwia pozyskanie informacji od członków organizacji, którzy nie zawsze są dostępni w siedzibie przedsiębiorstwa. Dane te poddawane są następnie analizom statystycznym umożliwiającym zaprezentowanie ogólnej sytuacji organizacji w interesującym psychologa obszarze, np. ocena poziomu stresu wśród pracowników przedsiębiorstwa, zaufanie do organizacji, motywacja itp.

Co, jeśli jednak niezbędne jest uzyskanie precyzyjnych informacji na temat wąskich aspektów funkcjonowania przedsiębiorstwa, mechanizmów kierujących działaniem niewielkich grup pracowników, np. działów czy departamentów, bądź pogłębienie informacji, które zostały zebrane na drodze badań kwestionariuszowych? Warto wtedy sięgnąć po metody jakościowe. Wśród metod jakościowych na szczególną uwagę zasługują zogniskowane wywiady grupowe (ang. FGI – Focus Group Interview). Zogniskowane wywiady grupowe to metoda badawcza polegająca na pozyskiwaniu informacji od osób biorących udział w dyskusji grupowej. Grupy fokusowe szeroko wykorzystywane są w badaniach marketingowych. Sprawdzają się także jako badania służące pogłębieniu wiedzy na temat procesów zachodzących wewnątrz organizacji.

POLECAMY


Planowanie zogniskowanego wywiadu grupowego


Podstawą zogniskowanych wywiadów grupowych jest dyskusja grupowa skoncentrowana wokół określonego zagadnienia lub kilku zagadnień, które dotyczą celu realizowanego badania. Rozmowa prowadzona jest przez badacza, który pełni funkcję moderatora dyskusji. Założeniem dyskusji jest pozyskanie przez badacza danych pozwalających na zrealizowanie celu badawczego.
Grupy fokusowe charakteryzują trzy cechy:

  • są metodą badawczą służącą zbieraniu danych,
  • interakcja między uczestnikami dyskusji ma stanowić podstawowe źródło danych,
  • badacz odgrywa rolę aktywnego moderatora dyskusji (Lisek-Michalska, 2013).

Proces badawczy z wykorzystaniem metody zogniskowanego wywiadu grupowego powinien rozpocząć się od zdefiniowania problemu badawczego, który stanowi punkt wyjścia do zaprojektowania scenariusza spotkania. Określenie problemu badawczego to nic innego jak skonstruowanie pytania, na jakie psycholog-badacz chce znaleźć odpowiedź na drodze wywiadu grupowego. Zadanie takiego pytania pozwoli skonstruować zagadnienia, wokół których będzie toczyła się dyskusja. Pytanie powinno mieć ogólny charakter i pozwalać na eksplorowanie różnych obszarów interesującego badacza tematu. Przykładowe pytania badawcze:

  • W jaki sposób pracownicy postrzegają komunikację w organizacji?
  • Jakie czynniki maksymalizują współpracę w zespołach z punktu widzenia menedżerów?
  • Jaki jest charakter trudności dotykających pracowników w codziennej pracy?

Kolejnym krokiem jest dobór moderatora, czyli osoby inicjującej dyskusję i kierującej nią poprzez zadawanie pytań dotyczących problemu. Dalsze kroki dotyczą określenia charakterystyki grupy biorącej udział w badaniu oraz zaplanowaniu procesu rekrutacji. Ostatni etap przygotowania badania to ustalenie czasu i miejsca dyskusji (Flaszewska, Zakrzewska-Bielawska, 2015).

W zogniskowanym wywiadzie grupowym bierze zwykle udział 4–12 osób. Grupy, w których uczestniczy 4–5 osób to minigrupa, natomiast grupa fokusowa liczy zwykle 6–12 uczestników. Minigrupy organizowane są, jeśli dyskusja toczona będzie wokół trudnego, emocjonującego tematu, który wymaga bardziej kameralnej atmosfery. Tego rodzaju grupy są również powoływane, gdy temat wymaga pozyskania pogłębionej opinii ekspertów w danej dziedzinie (Lisek-Michalska, 2013).

W praktyce najczęściej organizuje się jednorazowe spotkanie grupy fokusowej. Możliwe jest także zorganizowanie grupy powtarzanej, jeśli istotne jest ponowienie dyskusji dotyczącej zagadnienia i zebranie informacji np. na temat zmian, które zaszły w grupie uczestników w okresie pomiędzy spotkaniami. Inną strategią jest organizacja panelu wrażliwości, czyli kilku spotkań z tą samą grupą, w których przebieg włączane są różne dodatkowe techniki aktywizujące uczestników do analizy wiodącego zagadnienia (Lisek-Michalska, 2013).

Czas trwania grupy fokusowej zależny jest od celu badania. Spotkanie zwykle trwa około 2 godz. Czas trwania spotkana może być krótszy, ograniczony do godziny (brief group). Jest to zabieg stosowany w przypadku dyskusji w grupie wyselekcjonowanych osób, np. ekspertów, kiedy niezbędne jest szybkie podsumowanie wcześniej opracowanego tematu. Liczebność takiej grupy jest zwykle ograniczona do 5–7 osób. Dłuższe spotkania, czyli grupy rozszerzone, trwające nawet 6–7 godz. organizowane są zwykle wtedy, gdy spotkanie wymaga większej integracji uczestników lub włączenia do procesu badawczego innego rodzaju metod badawczych, np. metody projekcyjnej (Lisek-Michalska, 2013).

Uczestnicy zaproszeni do udziału w zogniskowanym wywiadzie grupowym mogą zostać sklasyfikowani na zasadzie sprzeczności poglądów. Sprzeczności mogą dotyczyć np. różnic wartości, którymi kierują się pracownicy organizacji, sposobów rozwiązywania sytuacji trudnych w przedsiębiorstwie, doboru strategii działania podczas realizowania zadań zespołowych. Grupa zrekrutowana do udziału w dyskusji na podstawie wspomnianych sprzeczności nosi nazwę grupy konfliktowej. Podczas dyskusji uczestnicy mają szansę przedyskutować różne punkty widzenia dotyczące jednego zagadnienia. Grupa skoligacona natomiast reprezentowana jest przez uczestników, którzy znają się, ufają sobie, są skłonni do dyskutowania zagadnień, które byłyby trudne do omówienia w gronie nieznajomych. Grupa o charakterze konfrontacyjnym składa się z reprezentantów dwóch stron, których dotyczy zagadnienie, np. pracowników i pracodawców (Lisek-Michalska, 2013).


Przebieg i analiza wyników badania


Sesja zogniskowanego wywiadu grupowego składa się z trzech etapów. Pierwszy etap to część wprowadzająca. Jest to czas powitania uczestników spotkania, przedstawienia badacza-moderatora oraz zasad obowiązujących podczas spotkania. Na tym etapie istotne jest, aby uczestnicy zostali poinformowani o celu badania, czasie jego trwania, sposobie komunikowania się podczas spotkania oraz przeznaczeniu danych pozyskanych na drodze grupy fokusowej. Na wstępie warto zaproponować także zasadę poufności, co wzmocni poczucie bezpieczeństwa uczestników oraz otwartość podczas rozmowy. W ramach części wprowadzającej warto zadbać o krótką integrację uczestników, co umożliwi zbudowanie zaufania i pozytywnej atmosfery badania. Część zasadnicza obejmuje wprowadzenie uczestników w tematykę spotkania. Jest to czas na zadawanie pytań dotyczących celu badania i stymulowanie uczestników do dyskusji wokół kluczowego zagadnienia bądź zagadnień. Zakończenie obejmuje krótkie podsumowanie, wyjaśnienie ewentualnych wątpliwości uczestników oraz podziękowanie za obecność (Flaszewska, Zakrzewska-Bielawska, 2015).

W badaniach fokusowych praktykuje się rejestrację przebiegu rozmowy na urządzeniach audiowizualnych. To działanie mające na celu jak najbardziej dokładne zarejestrowanie informacji. Nagrania pozostają w rękach badaczy i nie są udostępniane osobom trzecim. Niezwykle istotne jest poinformowanie grupy o sposobie rejestrowania danych oraz ich późniejszego przechowywania i wykorzystywania.    

Ostatni etap procesu badawczego to opracowanie materiału. Pierwszy krok to wykonanie transkrypcji nagrania, czyli dokładne zapisanie treści nagrania wykonanego podczas sesji fokusowej. Taki zabieg pozwala na precyzyjne odtworzenie przebiegu rozmowy z uwzględnieniem jej dynamiki. W transkrypcji należy uwzględnić nie tylko treść wypowiadanych opinii, ale także wszelkie aspekty komunikacji pozawerbalnej, takie jak pauzy w wypowiedziach uczestników czy zaangażowanie w poszczególne etapy dyskusji. Transkrypcja stanowi bazę do opracowania ostatecznego raportu, w którym uwzględnia się cytaty z wypowiedzi uczestników.


Zogniskowane wywiady grupowe online (OFGI)


Zogniskowane wywiady grupowe to metoda, która z powodzeniem jest stosowana online. Współczesne komunikatory internetowe umożliwiają zorganizowanie spotkania w niewielkiej grupie fokusowej w dowolnym czasie i miejscu. Wywiady fokusowe online mogą przybrać formułę synchroniczną lub asynchroniczną. Formuła synchroniczna przypomina tradycyjnie rozumiane badanie fokusowe, odbywa się jednak z wykorzystaniem platformy internetowej. Uczestnicy spotkania biorą udział w dyskusji, odpowiadają na pytania i realizują kolejne kroki badania zgodnie z wytycznymi moderatora. Dyskusja może toczyć się na zasadzie bezpośredniej rozmowy, ale można też włączyć do badania czat i zachęcać uczestników do prowadzenia zapisków. Formuła asynchroniczna umożliwia uczestnikom swobodę wypowiedzi w dowolnym momencie na dłuższej przestrzeni czasowej. Grupa wypowiada się za pośrednictwem udostępnionego forum, komentując pisemnie zaproponowane zagadnienia...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy