Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii , Otwarty dostęp

17 maja 2021

NR 27 (Maj 2021)

Zastosowanie terapii systemowej w zaburzeniach przywiązania – przykłady użycia techniki pytań cyrkularnych

57

Celem artykułu jest przedstawienie podstawowych założeń zaburzeń przywiązana w oparciu o teorie wyjaśniające kształtowanie się więzi. Jednocześnie autorka chce przedstawić zarys myślenia systemowego, który może być pomocny w zrozumieniu dzieci i ich rodzin oraz zgłaszanych przez nich problemów. Posłużenie się przykładami użycia techniki pytań cyrkularnych może stanowić zbiór praktycznych wskazówek do pracy z rodzinami. Terapia systemowa może być użyteczną techniką do pomocy rodzinom borykającym się z problemem zaburzenia więzi.

Systemowe rozumienie rodziny ma swój początek w latach pięćdziesiątych dwudziestego wieku, a jego źródło odnajdujemy w ogólnej teorii systemów. Pojęcie systemów nauki społeczne zaadaptowały z nauk biologicznych. Rozwój systemowej terapii rodzin rozpoczął się wraz z zauważeniem roli, jaką pełni rodzina w funkcjonowaniu klienta. Duży wpływ na rozwój myślenia systemowego odegrali członkowie szkoły mediolańskiej: Selvini-Palazzoli, Boscolo, Cecchin, Prata (Cecchin, 1995).

W ich rozumieniu rodzina jako system posiada określoną strukturę, którą tworzą wszyscy jej członkowie, zachowując własną indywidualność. System rodzinny posiada granice zewnętrzne pomiędzy rodziną a światem zewnętrznym, jak i wewnętrzne pomiędzy członkami rodziny lub podsystemami rodzinnymi (podsystemem może być na przykład małżeństwo lub rodzeństwo). System dąży do utrzymania w nim homeostazy w taki sposób, aby się nie rozpadł. Aby granice mogły spełniać swoją funkcję, powinny być elastyczne. Gdy stają się zbyt sztywne lub rozmyte, system może nie poradzić sobie z naturalnymi zmianami następującymi w cyklu życia każdej rodziny. Zauważono, że zmiana w systemie powoduje zmianę w jednostkach, jak również zmiana w jednostce powoduje zmianę w systemie, czyli wszyscy i wszystko wpływa na cały system rodzinny.

W rodzinie widoczne są również dwa procesy: morfostatyczny, którego celem jest utrzymanie stałości i równowagi, oraz morfogenetyczny, którego celem jest rozwój i zmiana. Oba te procesy powinny pozostawać w równowadze, aby system mógł się utrzymać.

Rodzina w sposób naturalny objęta jest cyklicznością zmian. Jej członkowie stale rozwijają się (np. zakup nowego domu, awans w pracy), zmieniają (np. pojawienie nowego członka rodziny), doświadczają kryzysów (np. choroba). W myśleniu systemowym zmiany w obrębie jednostki pociągają za sobą zmiany w całym systemie i występują naturalnie jako konsekwencja życia.

POLECAMY

Terapia systemowa

Terapia systemowa kładzie nacisk na przyglądanie się wzorcom komunikowania się w rodzinie. Komunikacją będą słowa, ale też gesty, mimika, zachowanie, przekazy niebezpośrednie. Każda rodzina ma określone wzorce komunikacji, które z czasem mogą stać się dla systemu trudnością. Jako pierwsi zauważyli to badacze ze szkoły mediolańskiej. Zwrócili też uwagę, że określone wzorce komunikowania się w konkretnej rodzinie mogą istnieć od wielu pokoleń. Zatem celem terapii systemowej jest wypracowanie nowych, bardziej użytecznych dla rodziny wzorców komunikowania się i budowania relacji w taki sposób, aby problem zgłaszany przez rodzinę stał się mniej dotkliwy.

Terapeuta w trakcie pracy nie ogniskuje jednak uwagi na samym problemie, a na dialogu, relacjach i interakcjach rodzinnych dotyczących tego problemu (Józefik, 2018). W czasie sesji terapeutycznych wprowadzane są nowe informacje, pozwalające na uzyskanie nowej perspektywy problemu, dostrzeżenie interakcji między członkami rodziny, możliwości budowania więzi. Terapeuta w trakcie sesji dąży, aby zachować neutralność, i dobiera metody pracy w taki sposób, aby były użyteczne dla konkretnej rodziny. Chodzi o dostrzeżenie dynamiki rodziny, gdzie techniki pracy będą służyły rodzinie w poszukiwaniu nowych rozwiązań, dzięki którym zgłaszane problemy nie będą tak dotkliwe.

Rozważania na temat zaburzeń przywiązania przywołują refleksję, że rodzina jest środowiskiem życia, które zaspokaja potrzeby psychiczne nie tylko dzieci, ale też dorosłych. Wśród tych potrzeb wymieniamy potrzebę akceptacji, miłości, uznania, bezpieczeństwa. Terapia systemowa może być jedną z form terapii pomagających rodzinom, a więc wszystkim jej członkom powrócić do równowagi w zaspokajaniu potrzeb. Jej użyteczność jest tym większa, że biorą w niej udział wszyscy członkowie, a nie delegowany przez rodzinę klient przejawiający według jej członków problem.

Pytania cyrkularne

Zaznaczyć należy, że nie każda terapia rodzinna jest terapią systemową. Analogicznie, nie każda terapia systemowa jest terapią rodzinną. Ważne jest zwrócenie uwagi na samo myślenie systemowe i systemowe rozumienie rodzin, które odrzuca przyczynowo-skutkowe rozumienie związków na rzecz cyrkularnego rozumienia przyczyn. Oznacza to, że elementy systemu wpływają na siebie wzajemnie na zasadzie sprzężenia zwrotnego. Nie da się wyróżnić podstawowej, pierwotnej przyczyny zgłaszanego przez rodzinę problemu. Poza tym myślenie przyczynowo-skutkowe nie jest w stanie oddać złożoności systemu rodzinnego i relacji, zależności, które w nim panują. Terapeuta systemowy nie chce szukać pierwotnej przyczyny problemu oraz szukać winnego za to, co dzieje się w rodzinie. Aby mógł pomóc rodzinie, zwraca uwagę na istotę komunikacji i więzi, stosuje pytania cyrkularne, inaczej zwane kolistymi.

Myślenie cyrkularne (Penn, 1982) pomaga wszystkim członkom rodziny skupić się na rozumieniu wzajemnych zależności i tego, co dzieje się w relacjach rodzinnych, niejako rezygnując z dotychczasowego obwiniania się, szukania ofiary i kata. Technika pytań cyrkularnych pomaga nie tylko rodzinie, ale też terapeucie w lepszym rozumieniu różnic i zmian w rodzinie.

Praca terapeutyczna z rodziną

Podczas pracy terapeutycznej z rodziną, która boryka się z problemem zaburzenia więzi, cyrkularność jest rozumiana jako umiejętność terapeuty przyglądania się rodzinie na podstawie uzyskanych informacji przy jednoczesnym zachowaniu neutralności (terapeuta nie ocenia żadnego z członków rodziny).

Technika pytań kolistych polega na zadawaniu pytań do każdego z członków rodziny, które odnoszą się do różnic lub relacji w rodzinie. Celem jest praca z oporem, neutralizowanie walki pomiędzy członkami rodziny, zwrócenie uwagi członkom systemu na relacje i różnice, co będzie stanowiło pomoc w budowaniu prawidłowych, bezpiecznych więzi.

Poniższy przykład rodziny zgłaszającej się do specjalisty stanowi ilustrację myślenia kolistego w praktyce:
Rodzina składa się z czterech osób: matki, ojca, córki i syna. Ojciec wraca do domu po pracy później niż zwykle. Żona w drzwiach krzyczy na męża, że za późno wrócił. Ten nie wita się z żoną ani synem, który akurat je obiad. Córka jest w swoim pokoju, ale gdy „wyczuła” nieprzyjemną atmosferę między rodzicami, przyszła do matki i zaczęła ją pocieszać.

Wydawać się może, że to typowa sytuacja opisywana przez klientów w gabinetach terapeutycznych. Jednak ważne jest jej postrzeganie. Gdybyśmy spojrzeli na sytuację w sposób przyczynowo-skutkowy i tak o niej rozmawiali, frustracja i obwinianie członków rodziny zdominują spotkanie. Jednak, gdy terapeuta zada pytania cyrkularne, rodzina będzie miała możliwość przyjrzeć się sposobom komunikowania się.
Przykładem pytań cyrkularnych w tej sytuacji będą następujące pytania zadane przez terapeutę:

  1. „Jak myślisz, co czuje siostra/brat, gdy mama krzyczy na tatę?” – zadane do syna i córki.
  2. „Jak sądzisz, jak siostra/brat wspomina dzień, gdy tata nie odzywał się do mamy?” – zadane do syna i córki.
  3. „Co może zrobić mąż/tata, aby atmosfera w domu była milsza?” – zadane do matki, córki i syna.
  4. „Co może zrobić żona/mama, aby atmosfera w domu była milsza?” – zadane do ojca, córki i syna.
  5. „Jak pani/pan myśli, co czuje syn/córka, gdy widzi ciche dni w domu?” – zadane do matki i ojca.

Powyższe pytania są jedynie przykładem do hipotetycznej sytuacji, mogą być dowolnie modyfikowane z zachowaniem zasady kolistości. Dzięki tej metodzie rodzina wprost nazywa często przemilczane wcześniej kwestie. Istotny jest fakt, że odpowiedzi na pytania są słyszane przez wszystkich członków rodziny, co umożliwia głębszą refleksję nad relacjami rodzinnymi.

Zadaniem terapeuty jest przygl...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy