Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

11 lipca 2019

NR 16 (Lipiec 2019)

Podejście systemowe w terapii zaburzeń zachowania dzieci i młodzieży

0 37

Przeciętny młody i zdrowy emocjonalnie człowiek zachowuje się świadomie, a jego inteligencja i zapał do życia oraz potrzeba miłości i więzi z innymi ludźmi automatycznie powodują, że „zachowuje się” racjonalnie. Inaczej jest w przypadku dzieci  rozwijających się w trudnych emocjonalnie okolicznosciach – ich zachowanie wydaje się często nieracjonalne. Niniejszy artykuł dotyka obszaru zaburzeń zachowania dzieci i młodzieży – ich diagnozy, natury oraz przebiegu terapii.

Definicja


Wielość koncepcji i definicji rodzi dyskurs wokół istoty zaburzeń, jego składników konstytuujących i czynników etiologicznych. Podobnie jak termin „zaburzenie emocjonalne” odnosi się do różnych cech i wzorów funkcjonowania, „zaburzenie zachowania” to ogół cech, które utrudniają funkcjonowanie dziecka w różnych obszarach, w których wymaga się od dziecka przystosowania do różnych ról społecznych i ustosunkowywania się do siebie samego, rodzeństwa, kolegów, rodziców, nauczycieli. Przyjmuje się, że z zaburzeniem zachowania mamy do czynienia wtedy, kiedy jest ono wyraźnie odmienne od oczekiwanego i nieadekwatne do sytuacji w szkole lub w społeczności, a przy tym staje się regułą i dziecko prezentuje taki stały zestaw zachowań w różnych sytuacjach. Zaburzenie zachowania jest określane jako skomplikowana grupa behawioralnych i emocjonalnych problemów młodzieży. Jeśli dziecko przejawia niektóre z przyjętych (podanych poniżej) zachowań, może w konsekwencji być uznane za dziecko z zaburzeniami zachowania. Należą do nich:

  1. Agresja wobec ludzi i zwierząt.
  2. Niszczenie mienia, bezczeszczenie wspólnych dóbr, graffiti, wandalizm itp.
  3. Brak empatii i troski o innych. Pokazywanie braku uczuć w stosunku do cudzego cierpienia i bólu, brak wyrzutów sumienia.
  4. Brak ponoszenia odpowiedzialności za swoje zachowanie – kłamstwa, oszustwa i kradzieże.
  5. Naruszanie zasad i przepisów prawa. Zachowania prowokacyjne.

Amerykanie stosują znacznie prostsze rozwiązania. W większości stanowych departamentów USA przyjęto definicję za E.M. Bowers, zgodnie z którą; „zaburzenie zachowania jest to poważne emocjonalne obciążenie – przeszkoda (handicap) – występująca u dzieci jako zachowanie, które jest nieodpowiednie do wieku rozwojowego i nieadekwatne do warunków szkolnych, a które wyraża się w co najmniej jednym z pięciu kryteriów:

  • niezdolność do uczenia się, która nie może być wyjaśniona czynnikami intelektualnymi, defektami w zakresie funkcjonowania zmysłów ani chorobami,
  • niezdolność nawiązywania lub podtrzymywania zadowalających interpersonalnych związków z rówieśnikami lub nauczycielami,
  • nieodpowiednie sposoby zachowań lub emocje w sytuacjach normalnych,
  • stałe lub dominujące poczucie niezadowolenia lub depresji,
  • tendencje do pojawiania się fizycznych symptomów lub strachu w sytuacjach szkolnych i kontaktach personalnych”.

Posługując się na przykład definicją Julian Elliott i Marice Place (2000), można przyjąć  jeszcze ogólniej, że zaburzenia zachowania to jedna z trzech grup objawiających się:

  • zaburzeniami uwagi i nadmierną aktywnością ruchową,
  • nieposłuszeństwem i sprzeciwianiem się,
  • agresją i dokonywaniem destrukcji w szkole.

Diagnoza


Problem rozpoznania zaburzenia wynika nie tylko z braku jednoznacznych i uniwersalnych kryteriów diagnostycznych, ale też z obrazu objawów, które mogą być odmienne w różnych okresach rozwoju dziecka. O ile na wcześniejszych etapach zaburzenie przejawia się często w granicach indywidualnego problemu dziecka i jego najbliższego otoczenia, to w miarę dorastania rozwija się w kierunku problemu społecznego. W ten sposób często z zaburzenia emocjonalnego rozwija się zaburzenie zachowania lub niedostosowanie społeczne. U dzieci w wieku wczesnoszkolnym zaburzenia zachowania różnią się od zaburzeń zachowania osób dorosłych, a nawet od zaburzeń występujących u nieco starszej młodzieży. Wynika to z odmiennych oczekiwań społecznych wobec dzieci w tym wieku oraz rozwoju społecznego dziecka w wieku wczesnoszkolnym.

Diagnoza może i powinna mieć charakter wielowymiarowy. Powinna obejmować wszystkie podstawowe składniki, tj. pełną diagnozę schorzenia: diagnozę identyfikacyjną, fazy, etiologiczną, rozwojową i prognostyczną.
Można posłużyć się diagnozą medyczną i kryteriami diagnostycznymi WHO (ICD-10) lub amerykańskim DSM-IV i w oparciu o historię życia i funkcjonowania dziecka stawiać hipotezy do weryfikacji. Przy odpowiednio bogatym materiale, często posługując się diagnozą różnicową, można wyodrębnić jednostkę chorobową, o ile spełnia wymagane kryteria diagnostyczne. Często jednak opis dziecka nie chce się w pełni wpisać w model określonej jednostki chorobowej, lecz dyskretnie spełnia niektóre tylko z kryteriów. Mamy wtedy do czynienia z zaburzeniami łączonymi lub ze spektrum zaburzeń.

Diagnoza taka musi zatem uwzględniać wszystko, co ważne, od:

  • poziomu rozwoju dziecka (różnicując cechy i zachowania rozwojowe od zachowań patologicznych),
  • nasilenia niepokojących zachowań,
  • miejsc i osób, wobec których występują,
  • historii rozwoju objawu,
  • poprzez warunki rozwojowe dziecka,
  • doznane urazy, wypadki,
  • środowisko, w którym funkcjonuje,
  • kryzysy rodzinne i rówieśnicze, w których uczestniczy dziecko.

Wszystko po to, aby odróżnić zachowania z kręgu zaburzeń rozwojowych, neuropsychiatrycznych, od zachowań adaptacyjnych, które wymuszane są na dziecku dla potrzeb przetrwania w trudnej rzeczywistości.

Wskazania dotyczące zaburzeń zachowania są równie trudne, a może nawet trudniejsze do zdiagnozowania w porównaniu z diagnozą innych zaburzeń. Nie ma bowiem żadnych objawów fizycznych lub rozbieżności w organizmie, które są możliwe do zaobserwowania lub zmierzenia ogólnie dostępnymi przyrządami medycznymi. Zaburzenia zachowania są diagnozowane na podstawie obserwacji wzorców zachowań dziecka w odpowiednim okresie czasu.


Interpretacje podłoża zaburzeń zachowania jako determinanty sposobu leczenia


We współczesnej literaturze psychiatrycznej przeważają trzy orientacje interpretujące naturę zaburzeń. Są nimi:

1.    Teoria psychodynamiczna – podkreślająca znaczenie zakłócenia rozwoju intelektualnego w określonym stadium rozwoju ego, co wyraża się poczuciem nieadekwatności, brakiem zaufania do innych osób, wrogością lub wycofaniem w reakcjach na lęk.
2.    Teoria behawioralna sprowadzająca istotę zaburzeń do nieadekwatnych, niestosownych zachowań będących rezultatem uczenia się, które mogą być zmieniane lub eliminowane przez zastosowanie analizy zachowania.
3.    Teoria rozwojowo-ekologiczna uznająca, że wszystkie stopnie i formy behawioralnej dewiacji są wynikiem głównie nieodpowiednich czynników ekologicznych, co wyraża się złym przystosowaniem do środowiska, niedostosowaniem społecznym i alienacją społeczną.

Do tej ostatniej grupy zaliczają się zagrożenia płynące ze środowiska cywilizacyjnego, jak właśnie zaburzone kontakty interpersonalne w rodzinie, ale też nie poruszane w tym artykule trudne relacje systemowe w szkole, w miejscu pracy, w organizacjach społecznych i państwowych. „Zaburzona struktura rodziny w wyniku rozwodu, śmierci czy separacji może, ale nie musi doprowadzić do zaburzeń procesu uspołeczniania dziecka”. Masowe rozwody, separacja, anomia wartości rodzinnych, rodziny alternatywne, homoseksualizm domagający się pełni praw rodzinnych z próbą znormalizowania możliwości adoptowania i wychowywania dzieci, emigracje zarobkowe, niedostateczne warunki materialne i bytowe rodzin, uzależnienia od środków psychoaktywnych, przemoc, pornografia i ruchy feministyczne promujące nastawienie na społeczno-zawodowe samorealizowanie się kobiet to katalog, który podsuwa nawet niewprawnej wyobraźni ogrom zagrożeń generowanych przez systemy rodzinne.

Ponieważ niektóre zaburzenia zachowania wynikają z traumatycznych doświadczeń życia, leczenie dziecka musi uwzględniać potrzebę rozwiązania i uzdrowienia tego emocjonalnego doświadczenia, ale też dostarczenia mu doświadczenia korektywnego. 
 

Terapia – opis przypadku Piotra

Po pomoc zgłosiła się do mnie z problemem wychowaw...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy