Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

14 listopada 2019

NR 18 (Listopad 2019)

Miłość oczami osoby z rozpoznaniem schizoidalnego zaburzenia osobowości

0 52

Zaburzenia osobowości są grupą zaburzeń psychicznych, w której diagnoza stawiana jest wobec osób dorosłych. Jednak pierwsze objawy pojawiają się już w dzieciństwie bądź w okresie adolescencji. Zaburzenie to jest trwałym wzorcem zachowania, postępowania oraz odczuwania, interpretowania i rozumienia emocji, co kształtuje jakość relacji z innymi. Charakterystyczną cechą jest sztywność, jednowymiarowość – w konsekwencji generując wyraźne cierpienie (Kryteria Diagnostyczne Zaburzeń Psychicznych DSM-5. Wydanie piąte; 2013). Przy każdym rozpoznaniu pełnoobjawowych zaburzeń osobowości wymagane jest konkretne określenie typu tych zaburzeń. Niniejszy artykuł traktuje o jednej z kilku postaci choroby, mianowicie schizoidalnym zaburzeniu osobowości w kontekście funkcjonowania interpersonalnego i relacji interpersonalnych, zaś w dalszej kolejności świata uczuć takiej jednostki, a w szczególności rozumienia i postrzegania przez chorego miłości.

Czym są zaburzenia osobowości?

Zaburzenia osobowości są trwałym wzorcem zachowania, postępowania oraz odczuwania, interpretowania i rozumienia emocji, co kształtuje jakość relacji z innymi. Istotne jest, że wzorzec ten wyraźnie odbiega od powszechnych, oczekiwanych norm bądź istniejących wymagań społeczno-kulturowych. Utrzymuje się przez większość czasu, znacząco utrudniając codzienne funkcjonowanie tejże osoby. Charakterystyczną cechą są sztywność i jednowymiarowość powodujące wyraźne cierpienie. Jak podaje uaktualniona wersja Kryteriów Diagnostycznych Zaburzeń Psychicznych DSM-5 (2013), jest to:
A. Stały wzorzec zachowań i doświadczania emocji, który różni się znacząco od tego, co jest oczekiwane w danym kręgu kulturowym. Wzorzec ten jest wyrażony w co najmniej dwóch spośród wymienionych obszarów:

  • Postrzeganie (tzn. sposób postrzegania i interpretowania samego siebie, innych osób oraz wydarzeń).
  • Wyrażanie emocji (tzn. zakres, intensywność, chwiejność i adekwatność odpowiedzi emocjonalnej).
  • Funkcjonowanie w relacjach międzyludzkich.
  • Kontrola impulsów” (APA, 2013, s. 715).

Co warto podkreślić, przy każdym rozpoznaniu pełnoobjawowych zaburzeń osobowości wymagane jest konkretne określenie typu tych zaburzeń. W niniejszym tekście zaprezentowana zostanie jedna z postaci tychże zaburzeń, mianowicie schizoidalne zaburzenie osobowości w kontekście funkcjonowania świata uczuć takiej jednostki, a przede wszystkim, w jaki sposób rozumiana i widziana jest przez nią miłość.

---

Poniżej przedstawiono podstawowe kryteria diagnostyczne dla rozpoznania według DSM-5 aktualnie obowiązujące w Stanach Zjednoczonych (2013):

B. Opisany stały wzorzec jest pozbawiony elastyczności i dominuje w sytuacjach dotyczących danej osoby i w sytuacjach społecznych.
C. Stały wzorzec powoduje istotne klinicznie cierpienie lub upośledzenie w funkcjonowaniu społecznym, zawodowym lub w innych ważnych obszarach.
D. Wzorzec jest niezmienny i utrzymuje się przez długi czas, a jego początek bywa kojarzony co najmniej z wiekiem dorastania lub wczesnej dorosłości.
E. Występowanie opisanego wzorca nie może być lepiej wyjaśnione poprzez interpretowanie go jako objaw lub skutek innego zaburzenia.
F. Zakłócenie nie jest spowodowane fizjologicznym działaniem substancji (np. substancji nadużywanej, przyjmowanego leku) albo stanem ogólnomedycznym (np. urazem głowy)  (APA, 2013, s. 715).

Z kolei Europejska Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 (1998) pod kodem F60 przedstawia następujące kryteria, które muszą być wypełnione do rozpoznania schizoidalnego zaburzenia osobowości. Są to:

G1. Potwierdzenie, że charakterystyka osoby oraz utrwalone wzorce jej przeżywania wewnętrznego i zachowania jako całość wyraźnie odbiegają od zakresu kulturowo oczekiwanego i akceptowanego (tj. „od normy”). Taka odmienność (dewiacja) przejawia się w więcej niż jednym z następujących obszarów:
1) procesy poznawcze (tj. sposoby spostrzegania i interpretowania rzeczy, ludzi i wydarzeń, formowanie postaw i wyobrażeń o sobie i o innych),
2) uczuciowość (zakres, intensywność i dostosowanie poziomu emocjonalnego wzbudzenia i reaktywności),
3) panowanie nad impulsami i nagradzanie potrzeb,
4) sposób odnoszenia się do innych i postępowania w sytuacjach międzyludzkich.

G2. Sama dewiacja przejawia się w całym zachowaniu jako jego nieelastyczność, nieprzystosowanie lub innego rodzaju dysfunkcja występująca w szerokim zakresie sytuacji indywidualnych i społecznych (tj. nie ogranicza się do jednego wyzwalającego bodźca lub sytuacji).
G3. Osoba doznaje indywidualnego cierpienia lub wywiera niepożądany wpływ na otoczenie społeczne, albo występuje jedno i drugie, przy czym cechy te wyraźnie wywodzą się z zachowania wskazanego w kryterium G2.
G4. Cechy wykazują stabilność i długi czas trwania, z początkiem w okresie późnego dzieciństwa lub w wieku młodzieńczym.
G5. Dewiacji nie można traktować jako przejawu lub następstwa innych zaburzeń psychicznych wieku dorosłego, choć epizodyczne lub przewlekłe stany działów F00-F59 lub F70-F79 tej klasyfikacji mogą współistnieć lub nakładać się na nią.
G6. Należy wykluczyć chorobę organiczną, uraz lub dysfunkcję mózgu jako prawdopodobną przyczynę odmienności (jeśli przyczyn organicznych można dowieść, należy użyć kategorii F07.) ” (Pużyński S., Wciórka J., 1998, s. 115).

---


Diagnoza schizoidalnego zaburzenia osobowości

Kryteria diagnostyczne są fundamentalnymi i niezwykle szczegółowymi. Jednostki z osobowością schizoidalną w okolicznościach sprawiających im trudność przyjmują bierną postawę, nie reagują nawet na jawne prowokacje. Mogą również doznawać trwających od kilku minut do nawet kilku godzin licznych epizodów psychotycznych. Są one topowymi reakcjami na odczuwany silny i nieprzyjemny stres. Czasami również pojawienie się schizoidalnego zaburzenia osobowości może być oznaką pojawienia się w przyszłości schizofrenii bądź też zaburzenia urojeniowego (Millon; 2005). Jak podaje DSM-5, „najczęściej współwystępuje ze schizotypowym, paranoicznym lub unikowym zaburzeniem osobowości” (Gałecki, Pilecki, Rymaszewska, Szulc, Sidorowicz, Wciórka, 2013, s. 723). Swoistym dopełnieniem wydają się wymienione przez Millon i Davis (2005), co więcej – wpisujące się w przytoczone powyżej wskaźniki psychiatryczne cztery odmiany osobowości schizoidalnej. Są to:

  1. odmiana osobowości schizoidalnej w postaci pozbawionej uczuć, posiadającej cechy osobowości kompulsywnej – jej zachowanie jest apatyczne, emocje płytkie, przejawia emocjonalny chłód, brak wrażliwości i obojętność na otoczenie; relacje interpersonalne są powściągliwe, bez emocjonalnego natężenia i przede wszystkim sformalizowane;
  2. odmiana osobowości schizoidalnej w postaci apatycznej o cechach wyraźnie depresyjnych – na co dzień jednostka sprawia wrażenie ospałej, powolnej, o niskim poziomie aktywacji i energii do jakiegokolwiek działania; kontakt z innymi ludźmi to kompozycja zależności, niewzruszonego spokoju, w tym ospałości;
  3. odmiana osobowości schizoidalnej w postaci oddalonej jest kompilacją właściwości typowych dla osobowości schizotypowej i unikającej – na pierwszy plan zauważalna jest dziwaczność, tendencja do poszukiwania samotności i obserwowania otoczenia „z boku”, odczuwanie wysokiego poziomu społecznego lęku. Na linii ja – inni ludzie zajmują pozycję strony zależnej, unikającej podejmowania decyzji i wiodącej;
  4. odmiana osobowości schizoidalnej w postaci tzw. bezosobowej jest typowa dla cech osobowości schizotypowej, czyli pochłoniętej przez własny świat, nieobecnej – w kontaktach z innymi nie angażują się w rozmowy, nie wykazują zainteresowania względem swojego interlokutora (Millon, Davis, 2005).

Funkcjonowanie społeczne jednostki osobowości schizoidalnej

Jak podaje polska oraz zagraniczna literatura przedmiotu, kluczowym dla specyfiki zaburzenia osobowości w postaci schizoidalnej jest dominacja, bez względu na okoliczności czy specyfikę danej sytuacji społecznej, nad zaistniałymi warunkami, np. utrzymanie odpowiedniego według tej osoby dystansu między nią a innymi osobami. Jeżeli próby zapanowania nie odnoszą skutku, następuje wycofanie z jakichkolwiek relacji z innymi ludźmi, z rodzinnymi włącznie (m.in. opieka nad dziećmi czy zainteresowanie seksualnością swoją czy partnera), połączona z pogłębioną jeszcze bardziej płytkością emocjonalną i w ograniczonym repertuarze ekspresji emocjonalnej.

Niezwykłą trudnością jest ekspresja gniewu, nawet gdy chory stanie przed bezpośrednią prowokacją. Przejaw radości czy względnej satysfakcji nie jest dostarczane przez żadne źródło bodźca. Mając do wyboru obecność osób trzecich i miejsce odosobnione, ciche, odludne, wybiorą to drugie. Samotnictwo, izolacja, a co za tym idzie – ograniczone oddziaływanie jakichkolwiek stresorów, przymusu relacji czy komunikacji pełnej emocjonalnych zasad, oczekiwań czy wymogów, jest dla nich istotą komfortu, zarówno fizycznego, jak i psychicznego, w tym emocjonalnego. Wykonując swą pracę, nie interesują się tym, co dzieje się wokół nich, spokojnie działają dalej. W sytuacji wymagającej wejścia w kontakt z drugim człowiekiem nawiązują go w celach głównie służbowych. Jest on powierzchowny, w głównej mierze rutynowy.

---

Do rozpoznania osobowości schizoidalnej niezbędne jest spełnienie następujących kryteriów (DSM-5):
A.    Wzorzec zachowania polegający na wycofaniu się ze związków społecznych i ograniczony zakres uczuć ujawnianych w warunkach kontaktów międzyludzkich, rozpoczynający się u młodych dorosłych i występujący w różnych warunkach, charakteryzujący się co najmniej czterema z powyższych:

  1. Osoba nie pragnie ani nie lubi bliskich związków, włączając relacje rodzinne. 
  2. Prawie zawsze wybiera samotne działania.
  3. Prawie małe, jeśli w ogóle, zainteresowanie doświadczeniami seksualnymi.
  4. Czerpie przyjemność z niewielu, jeśli w ogóle, czynności.
  5. Nie ma bliskich przyjaciół ani osób zaufanych, poza najbliższymi krewnymi.
  6. Wydaje się niezainteresowana pochlebnymi lub krytycznymi uwagami ze strony innych osób.
  7. Jest wycofana emocjonalnie, zdystansowana lub wyraża emocje w niepełny sposób.

B.    Objawy nie występują wyłącznie w przebiegu schizofrenii, epizodu zaburzenia [afektywnego] dwubiegunowego lub zaburzenia depresyjnego z objawami psychotycznymi albo innego zaburzenia psychotycznego i nie są spowodowane innym stanem ogólnomedycznym.

Jeśli kryteria zostały spełnione przed wystąpieniem schizofrenii, należy dodatkowo zapisać «przedchorobowe» tzn. schizoidalne zaburzenia osobowości (przedchorobowe)” (Gałecki, Pilecki, Rymaszewska, Szulc, Sidorowicz, Wciórka, 2013, s. 723).
Jeśli chodzi o natomiast o ICD-10 (1998):
A.    Spełnione ogólne kryteria zaburzeń osobowości (F60).
B.    Występują co najmniej cztery z następujących:

  1. brak lub znikoma liczba działań służących przyjemności, chłód emocjonalny, wycofanie się lub spłycenie uczuciowości.
  2. ograniczona zdolność wyrażania przyjaznych, ciepłych uczuć lub gniewu wobec innych,
  3. brak zainteresowania zarówno pochwałami, jak i krytyką,
  4. słabe zainteresowanie doświadczeniami seksualnymi z innymi osobami (z uwzględnieniem wieku),
  5. konsekwentne wybieranie samotnictwa,
  6. silne pochłonięcie fantazjowaniem i introspekcją,
  7. brak bliskich przyjaciół lub ufnych związków z osobami (lub co najwyżej pojedyncze) oraz brak potrzeby takich związków z ludźmi. Wyraźna niewrażliwość wobec obowiązujących norm i konsekwencji społecznych, lekceważenie takich norm i konsekwencji nie jest zamierzone” (Pużyński S., Wciórka J., 1998, s. 116).

---

Konkludując, jednostki z osobowością schizoidalną są odbierane, jakby były oderwane od rzeczywistości – obecne ciałem, ale myślami gdzie indziej, głęboko w swoich fantazjach, przemyśleniach, analizach…

Miłość według osoby ze schizoidalnym zaburzeniem osobowości

Przejdźmy do zasadniczej części, jaką stanowi tematyka miłości w kontekście schizoidalnego zaburzenia osobowości. Co się dzieje w sytuacji, jeżeli jednostka z osobowością schizoidalną jest w związku, a choroba zaczęła ujawniać się w zauważalny sposób? Jak funkcjonuje chory? Jak odnosi się względem partnera/
/partnerki? Jak widzi i rozumie miłość partnerską?

Jak już wspomniano wcześniej, kluczowymi dla jednostek schizoidalnych są obszary takie, jak: okazywanie uczuć względem drugiej osoby, poziom dystansu i jakość relacji w drugą osobą. Chodzi zatem o tzw. lęk, który określany jest mianem lęku przed oddaniem się, poświęceniem się drugiej osobie (Riemann, 2005).
W jaki sposób następuje rozwój kompetencji funkcjonowania w społeczeństwie, włączając w to umiejętności ekspozycji własnych uczuć względem innych i zacieśnianie więzi? Kluczowymi momentami dla każdego człowieka są: okres przedszkolny i zawierania pierwszych znajomości z rówieśnikami, zabawy z rówieśnikami, okres szkolny i tworzenie się przyjaźni, powiększanie grona znajomych, okres adolescencji i pojawianie się pierwszych zauroczeń i związków, okres młodych dorosłych itd. Ten przedział trwający do mniej więcej 18.–20. roku życia to czas krystalizowania się osobowości i ściśle z nią związany rejon emocjonalności, uczuć wyższych, wartości oraz nastawienia „ku”, „od”, „obok”, „nad” oraz „przeciw” innych/siebie (Kępiński, 2000; 2001; 2003; 2017; 2015; 2013; 2012, Maj 2012). Jeżeli dochodzi do nadmiernego ukierunkowania na własną osobę, nagminnego wybierania czynności samotniczych, stronienia od ludzi, a nawet izolowania się od nich, są to jednoznaczne oznaki do konieczności fachowego, specjalistycznego zaopiekowania się taką osobą pod kątem terapeutycznym w obszarze rozwoju schizoidalnego zaburzenia osobowości. Szczególnie do...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy