Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

25 marca 2020

NR 20 (Marzec 2020)

Łączność z naturą a funkcjonowanie psychiczne człowieka
Musimy pielęgnować świat przyrody, ponieważ jesteśmy jego częścią i jesteśmy od niego zależni. Sir David Attenborough

234

Przebywając na łonie natury, odczuwamy różne emocje, zauważamy zmienne stany. W zależności od kontekstu, w jakim się znajdujemy, i specyfiki miejsca, które odwiedzamy, nasze relacje z naturą mogą sprawiać, że czujemy się szczęśliwi i radośni, zadowoleni i troskliwi lub przytłoczeni i pełni podziwu. Możemy też odczuwać dowolną mieszaninę emocji. Jednak czy bierzemy pod uwagę możliwość, że prócz dobrego samopoczucia natura może być ważna dla szerokiego spectrum zachowań w codziennym funkcjonowaniu człowieka?

Nasze połączenie z naturą

Natura służy człowiekowi, także w wymiarze zdrowia psychicznego. Jesteśmy jej częścią, a coraz większa liczba badań wskazuje, że kontakt z naturą sprzyja zdrowiu, zadowoleniu, szczęściu oraz aktywizuje zachowania prospołeczne. Nasze powinowactwo do natury jest genetyczne i głęboko zakorzenione w ewolucji. Czy zastanawiałeś się kiedyś, dlaczego większość ludzi woli rezerwować pokoje z pięknym widokiem na las, jezioro, łąkę czy góry? Dlaczego pacjenci, którzy mają naturalny widok z łóżka szpitalnego, wracają do zdrowia wcześniej niż inni? Albo dlaczego zdarza się, że gdy stres uniemożliwia racjonalne funkcjonowanie i umysł skupiony jest tylko wokół tego, co trudne, tęsknimy za chwilami spędzonymi w naturze? Żyjemy w świecie stworzonym przez ludzi, gdzie łatwo jest przeoczyć i zapomnieć o zakorzenieniu w naturze, jednak to znajomość swojego miejsca w naturze może przyczynić się do poczucia sensu i radości życia. Zrozumienie i zwiększenie związku z naturą wiąże się ze wzmożonymi zachowaniami w celu ochrony przyrody, jak również z naszym własnym dobrostanem. 
Badania pokazują, że zwykłe przebywanie w otoczeniu przyrody jest dobre dla naszego zdrowia i samopoczucia. Coraz więcej badań pokazuje, że korzyści wynikające z poczucia więzi z naturą są korzystne dla zdrowia. Łączność z naturą jest przyjętym konstruktem psychologicznym (ang. nature connection), który opisuje realizację naszego wspólnego miejsca w naturze. Połączenie z naturą obejmuje także naszą reakcję emocjonalną, przekonania, postawy i zachowania wobec natury. Połączenie z naturą pomaga nam czuć się dobrze i dobrze funkcjonować, ale dodatkowo wiąże się z większą satysfakcją życiową, niższym lękiem, poprawą witalności, znaczeniem, szczęściem, kreatywnością, zachowaniami prospołecznymi i proprzyrodniczymi. Badania wykazały również, że uważność pośredniczy pomiędzy związkiem natury a dobrostanem (Gordon, Shonin, Richardson, 2018).
Dr Miles Richardson, który założył i kieruje grupą badawczą ds. przyrody przy Uniwersytecie w Derby w Wielkiej Brytanii, prowadzi badania koncentrujące się na zrozumieniu i zwiększeniu związku z naturą. Jedną ze stosowanych interwencji w celu poprawy połączenia z naturą jest dostrzeganie trzech dobrych rzeczy w przyrodzie. To proste badanie pokazało, że zauważanie i zapisywanie własnych obserwacji każdego dnia przez tydzień, doprowadziło do długotrwałego wzrostu połączenia z naturą, a ten z kolei związany był z poprawą zdrowia psychicznego (Richardson, Sheffield, 2017).

POLECAMY

Trzy dobre rzeczy w naturze

Każdego dnia zatrzymaj się, zauważ i zapisz trzy dobre rzeczy związane z przyrodą, która Cię otacza. Może to być śpiew ptaków, promienie słońca, krople deszczu, powiew wiatru czy szum drzew. 
Opracowanie własne na podstawie: Richardson, M., Sheffield, D. (2017). Three good things in nature: Noticing nearby nature brings sustained increases in connection with nature. Psyecology 

Biorąc pod uwagę uznawane korzyści związane z kontaktem z naturą (np. Bowler i in., 2010; McMahan i Estes, 2015) i zainteresowanie badaczy, istotne są proste interwencje w celu trwałego połączenia ludzi z przyrodą. Pozytywne relacje z przyrodą są ważną częścią dobrobytu, porównywalną z ustalonymi czynnikami, takimi jak dochód i wykształcenie. Zauważono, że tak jak indywidualne korzyści dla dobrego samopoczucia są ważne, łączność z przyrodą może być również dobra dla szerszej przyrody. Uważa się  bowiem, że prowadzi do postaw proekologicznych i późniejszych pozytywnych zachowań poprzez chęć codziennego dbania o naturę.

Natura może być częścią codziennego życia człowieka

Obserwując funkcjonowanie współczesnego człowieka, rośnie obawa, że nasze nowoczesne sposoby życia, szczególnie w kulturach zachodnich, osłabiają poczucie przynależności do natury, co może się przyczynić do wzrostu wskaźników złego stanu psychicznego i emocjonalnego (Windhorst i Williams, 2015). Skutkuje to coraz większym naciskiem kładzionym na znaczenie odczuwania natury (poza zwykłym spędzaniem czasu w przyrodzie),  jako potencjalnego sposobu rozwoju i utrzymania naszego dobrobytu. Połączenie z naturą (ang. nature connection) zostało opisane jako „poziom cech jednostki związany z emocjonalnym połączeniem ze światem przyrody” (Cervinka i in., 2012). Z badań wynika, że połączenie z naturą jest większe u osób, które w dzieciństwie doświadczały kontaktu z przyrodą (Hinds i Sparks, 2008), a także u tych, którzy częściej doświadczają natury.
Ludzie związani z naturą więcej czasu spędzają w otoczeniu przyrody, a tym samym doświadczają szerszych korzyści z kontaktu z naturą. Pojawiły się różne hipotezy, zarówno w badaniach, jak i tradycyjnej literaturze medytacyjnej, dotyczące tego, dlaczego spędzanie czasu w naturze sprzyja dobrobytowi fizycznemu, psychicznemu i duchowemu. Zauważono, że łagodna fascynacja naturą pomaga ludziom świadomie zwracać uwagę na otoczenie. Przebywanie w naturze ułatwia spokój, odpoczynek i kontemplację, a dzięki odczuciom zmysłowym w sposób naturalny można osiągnąć powyższe stany. Zauważając korzyści płynące z natury, zwykle zwracamy uwagę na krótkoterminowe pozytywne oddziaływania, głównie gdy jesteśmy zmęczeni. Natomiast warto również zwrócić uwagę na to, że kontakt z przyrodą zapewnia równowagę naszemu systemowi regulacji emocji, a także kontrolę układu nerwowego nad funkcjami ciała i narządów, w tym serca (Kaplan, 1995). Istotne jest także to, że natura może przyczyniać się do wspierania dwóch różnych wymiarów szczęścia, zarówno radości, jak i spokoju. 
Wydaje się, że doświadczenie uspokojenia czerpane z natury jest wspólne dla większości ludzi, niezależnie od ich pochodzenia kulturowego, wykształcenia czy statusu materialnego. Najnowsze badania dra Richardsona z zespołem z 2019 r. wykazały, że istnieje potrzeba wykroczenia poza działania, które po prostu angażują ludzi w ogólny kontakt z przyrodą poprzez wiedzę i identyfikację do ścieżek, które rozwijają bardziej znaczący i emocjonalny związek z naturą. Bliższe, zdrowsze i trwałe relacje z naturą wynikają z jej zauważenia, poczucia emocji, które temu towarzyszą, znalezienia piękna i znaczenia, a także współczucia, które pomaga uwrażliwić osobę na obecną sytuację świata przyrody i na swoje działania w kierunku troski czy ochrony środowiska naturalnego. Rozwijając relację z naturą, warto odnieść się do wskazanych przez badaczy ścieżek, które ułatwiają umacnianie więzi z przyrodą (Richardson, 2019).

Ścieżki doprowadzające do umacniania połączenia z naturą:

  • Kontakt – akt obcowania z naturą za pomocą zmysłów dla przyjemności: wyjdź i zaangażuj się w naturę, użyj swoich zmysłów, np. usłysz śpiew ptaków, szum wiatru, poczuj zapach polnych kwiatów, dotknij korę, zaobserwuj zachód słońca.
  • Piękno – zaangażowanie w walory estetyczne przyrody: poświęć czas na docenienie piękna natury, wyrażaj je lub bądź w kontakcie z naturą poprzez sztukę.
  • Znaczenie – używanie przyrody lub naturalnej symboliki (np. języka i metafor) do przedstawienia idei, myślenie o znaczeniu przyrody i znakach przyrody: zastanów się, co oznacza dla Ciebie natura, jakie jest Twoje ulubione pobliskie drzewo i dlaczego? 
  • Emocje – emocjonalna więź z naturą i miłość do niej: znajdź szczęście i cud w naturze, zwracaj uwagę na dobre rzeczy w przyrodzie, radość, jaką mogą wywoływać, np. mów o naturze i przeżywaj refleksję nad nią.
  • Współczucie – rozszerzenie świadomości na naturę, prowadzące do moralnej i etycznej troski o przyrodę: pomyśl o tym, co możesz zrobić dla natury? W jaki sposób mógłbyś stworzyć dom dla natury, np. dokonuj etycznych wyborów dotyczących produktów, dbaj o dobrostan zwierząt.

Wprowadzając w codziennym kontakcie z przyrodą wymienione ścieżki do rozwijania więzi z naturą, warto korzystać z metod polegających na stosowaniu uważności. Przykładem może być ćwiczenie, w którym uczestnik porusza się między wieloma doświadczeniami i podążając za własną fascynacją czy ciekawością, ma szansę zauważyć to, co go pociąga. 
W celu wykonania ćwiczenia znajdź miejsce w spokojnym lesie, gdzie można przeprowadzić ćwiczenie „Kąpieli zmysłów” dźwiękami, zapachami i energią lasu, co jest pomocne w zrelaksowaniu się, daje poczucie spokoju i równoważy emocje.

Ćwiczenie „Kąpiel w lesie”
Podczas spaceru w lesie wybierz spokojne miejsce. Stań, usiądź lub połóż się pod drzewem. Opierając się o nie lub zwracając się w jego kierunku, poczuj pod dłonią twardość i nierówność kory. Zauważ pod stopami lub całym ciałem wilgotną, zimną ziemię. Poczuj zapach ziemistej ściółki leśnej. Zauważ poruszające się pająki, mrówki, małe stworzenia. Doceń szczegóły w kształtnej gałęzi zwisającej nad Twoją głową. Odczuwaj rezonans lub dysonans z tempem ruchu gałęzi drzewa, pod którym się znajdujesz. Zauważ, czy pojawiają się jakieś zmiany w Twoich myślach i emocjach, kiedy pojawiają się wspomnienia doświadczeń o poranku, kontaktu z bliskimi, sytuacji w pracy (miłej lub niemiłej). Usłysz dźwięki przywracające Cię do teraźniejszości i zauważ, że Twoja uwaga odeszła od drzewa, usłysz ptaki, wiewiórki, skrzypienie konarów, szum liści. Znajdź sens w sposobie poruszania się ptaków, zastanawiając się, jak długo można przebywać pod drzewem, czując się bezpiecznie i „ochranianym” przez drzewo oraz zauważając postawę otwarcia i współczucia. 

Przepływ myśli i uczuć towarzyszy obserwacjom natury. Osoby mogą jednocześnie podziwiać piękno, współczuć, odczuwać różne emocje, dostrajając się do zmysłów i płynących z nich doznań, a wtedy – nawet nie zauważając tego – odpuszczają na ten moment swoje myślenie, planowanie, pamiętanie, jakie doświadczają na co dzień. Kiedy ludzie wracają do miejsca i chwili, w której obecnie się znajdują, wartością główną jest uważność i trening zmysłów, aby rozpoznać, jak się czują, by być w kontakcie ze sobą i światem zewnętrznym. Po ćwiczeniu istotne jest również refleksyjne odniesienie się do zauważonych faktów i zachęcenie osoby do wsparcia jednej z pięciu ścieżek, np. ścieżka „emocji” i „współczucia”: „zauważyłeś, że siedzenie/leżenie pod drzewem pomogło ci poczuć się bezpiecznie, czy myślisz, że drzewo też było bezpieczne? Co możesz zrobić teraz i w przyszłości, żeby drzewa pozostały bezpieczne?”. 

Otulanie się naturą/ukojenie, jakie daje natura

W celu zauważenia i zrozumienia korzyści, jakie daje nam przebywanie w otoczeniu przyrody, warto skupiać się na codziennej naturze wokół nas. Jednak w poprawie codziennego dobrostanu ważne jest nie tylko zauważanie, wiedza, robienie postępów czy zdobywanie nowych umiejętności. Istotnym czynnikiem wpływającym na silniejszą więź człowieka ze światem przyrody jest jego prosty kontakt z naturą, podczas którego zauważy on nie tylko odczucia płynące ze zmysłów, ale także reakcje emocjonalne, jakie ten kontakt wywołuje. 
Kiedy pogłębia się nasza emocjonalna więź z naturą, możemy doświadczać aktywowania kolejnej ścieżki połączenia, co wiąże się z uświadomieniem sobie, w jaki sposób piękno przyrody wpływa na nasze emocje. Często uważność konceptualizowana jest jako proces bez oceny, który w kontekście poszukiwania sensu poprzez głębsze połączenie z naturą mógłby stanowić barierę. Natomiast autentyczna uważność wymaga aktywnej świadomości, refleksyjności, zamiast beznamiętnej obserwacji. Aktywna, uważna świadomość może sprzyjać głębszej zdolności tworzenia znaczeń, co w środowisku naturalnym może odnosić się do odkrywania znaków, piękna i symboli natury. I co bardzo ważne, uświadomienie sobie głębi naszego połączenia z naturą i rozszerzenie koncepcji świadomości na naturę może wzmocnić naszą moralną i etyczną troskę o naturę, sprzyjając związaniu natury z miłością. 

Wizualizacja przyrody pomaga w nawiązaniu związku z naturą 

Korzystając z aktywnej, uważnej świadomości w naturze, wzbogacamy nasz czas, który spędzamy, będąc w kontakcie z przyrodą. Możemy także wzbogacać naszą świadomość medytacyjną, wykorzystując wizualizację natury, by następnie rozwijać poczucie, że mamy intymny z nią związek. Im bardziej będziemy utożsamiać się z wybraną wizualizacją przyrody, tym intensywniej możemy kultywować i ucieleśniać niektóre cechy środowiska naturalnego. Przykładowym zastosowaniem wizualizacji przyrody jest mentalne konstruowanie obrazu góry.

Usiądź w wygodnej pozycji, zachowując jednocześnie poczucie godności.

Zauważ swój rytm oddechu, naturalny przepływ wdechu i wydechu. Oddychaj, delikatnie zwalniając oddech, uspokajając także umysł. Wyobraź sobie górę usytuowaną przed Tobą. Przywołaj obraz najpiękniejszej góry, której forma przemawia do ciebie osobiście. Może to być góra, którą znasz, którą już kiedyś widziałeś, na którą wspinałeś się lub góra całkowicie stworzona w Twojej wyobraźni. Wdychając i wydychając delikatnie powietrze, zauważ więcej szczegółów, Twoja góra rozpościera się wysoko do nieba, jest otoczona lasami i jeziorami, ozdabiają ją strumienie i rzeki spływające z jej boków, a otoczona jest przez białe obłoki chmur unoszące się nad jej szczytem.
Obserwuj swoją piękną górę i zwróć uwagę, że widok ze szczytu nie jest niczym zakłócony. Uświadom sobie również̇, jak ona jest masywna, jak nieporuszona, jak piękna z daleka i z bliska – piękno emanujące z jej wyjątkowego kształtu i formy i jednocześnie ucieleśniające uniwersalne cechy krajobrazu górskiego, wykraczające poza indywidualny kształt i formę. Góra jest dumna, pewna siebie, stabilna, a ponieważ jest głęboko i mocno zakorzeniona w ziemi, jest także „spokojna”. Góra ma określoną strukturę i nie musi się starać, żeby ją utrzymać. Góra jest wygodna sama w sobie i nie musi na nikim robić wrażenia. Oprócz bycia górą, góra nie musi nic więcej robić, nigdzie indziej być, nikogo udawać, jest górą. 
Obserwuj górę i zauważ, że mimo zmieniającej się pogody góra dalej jest górą. Nie jest zaskoczona pogodą. Burze, deszcze i silne wiatry uderzają w zbocze góry, a góra pozostaje na swoim miejscu spokojna i nieporuszona. Gdy burzliwa pogoda ustępuje i pojawia się czyste niebo i słońce, góra dalej stoi nieporuszona, kąpie się w upalnym słońcu. 
Jakkolwiek wygląda/… jedynie siedź i oddychaj obrazem tej góry, obserwuj ją, zwracaj uwagę na jej cechy. Gdy poczujesz się gotowy, spróbuj wprowadzić tę górę w swoje ciało, tak by Twoje siedzące tutaj ciało i wyobrażenie góry stały się̨ jednym. Głowa staje się wysokim szczytem, ramiona i ręce stokami góry, pośladki i nogi solidną podstawą zakorzenioną w podłodze lub w krześle. Doświadczaj w ciele uczucia wzniesienia; głęboko w kręgosłupie odczuwaj osiowość i strzelistość góry. Zachęcaj się, by stać się oddychającą górą, niezachwianą w bezruchu, by stać się̨ całkowicie tym, czym jesteś – ześrodkowaną, zakorzenioną, nieporuszoną obecnością poza słowami i myślami.
Obserwuj i kontempluj, jak góra wtopiona w swoje naturalne środowisko przestaje być czymś oddzielonym od Ciebie. Wdychając, zauważ i doświadczaj, że góra lekko się rozszerza, a wydychając doświadczaj, że góra lekko się kurczy. Podczas wizualizacji siebie jako góry możliwe, że napotkasz burzliwe wiatry myśli i uczuć. Pamiętaj, że jesteś górą głęboko zakorzenioną w ziemi, możesz zachować spokój, skupienie, stabilność. Gdy światło się zmienia, noc podąża za dniem, a dzień za nocą, góra jedynie siedzi, jest po prostu sobą. Pozostaje nieruchoma, gdy pory roku przechodzą jedna w drugą, gdy pogoda zmienia się z chwili na chwilę i dzień za dniem. Spokój akceptujący każdą zmianę. Gdy siedzimy z tym wyobrażeniem w umyśle, możemy stać się ucieleśnieniem tego samego niezachwianego spokoju i zakorzenienia w obliczu wszystkiego, co zmienia się̨ w naszym życiu w ciągu sekund, godzin i lat. Możesz także skorzystać z wysokości góry i badając wysokość wznieść się poza krajobraz umysłu. Obserw...