Czy dziecko w spektrum autyzmu potrzebuje relacji z rodzicem?
Wielu rodziców nosi w sobie obraz relacji pełnej spontanicznych rozmów, wspólnej zabawy, przytulania czy dzielenia się emocjami. Tymczasem dziecko w spektrum może unikać kontaktu wzrokowego, preferować samotną aktywność, nie inicjować rozmów albo komunikować swoje potrzeby w sposób trudny do odczytania dla otoczenia. Dla części rodzin jest to doświadczenie bolesne i budzące wiele pytań: „Czy moje dziecko potrzebuje relacji?", „Czy mnie zauważa?", „Czy kiedyś będziemy naprawdę blisko?".
Relacja z dzieckiem w spektrum wygląda inaczej — nie oznacza to jej braku
Warto zatrzymać się tutaj przy jednej bardzo ważnej kwestii. Dzieci w spektrum autyzmu zazwyczaj nie są „zamknięte na relację". Znacznie częściej relacja wygląda po prostu inaczej, niż oczekuje tego neurotypowy świat. Trudność nie polega zwykle na braku potrzeby więzi, ale na innym sposobie regulowania kontaktu, odbierania bodźców i komunikowania bliskości. To ogromnie ważne rozróżnienie, ponieważ wielu rodziców przez lata próbuje budować kontakt głównie poprzez zachowania, które stereotypowo kojarzą się z więzią — częsty kontakt wzrokowy, rozmowę twarzą w twarz, spontaniczne okazywanie emocji czy wspólną zabawę według zasad dorosłego. Tymczasem dziecko w spektrum może doświadczać relacji w sposób mniej oczywisty, ale równie głęboki.
Jak dziecko w spektrum autyzmu okazuje bliskość i bezpieczeństwo?
Dla jednego dziecka oznaką bezpieczeństwa będzie możliwość siedzenia obok rodzica bez konieczności rozmowy. Dla innego wspólne powtarzanie tego samego rytuału każdego dnia albo pokazanie dorosłemu swojego zainteresowania. Czasem więź buduje się poprzez obecność, przewidywalność i spokojne współdzielenie przestrzeni, a nie przez intensywną interakcję.
Poczucie bezpieczeństwa jako fundament relacji z dzieckiem w spektrum
W praktyce terapeutycznej bardzo często widać, jak ogromną zmianę przynosi moment, w którym rodzic przestaje skupiać się wyłącznie na pytaniu: „Jak zachęcić dziecko do kontaktu?", a zaczyna zastanawiać się: „W jakich warunkach moje dziecko czuje się przy mnie bezpiecznie?". Relacja z dzieckiem w spektrum bardzo często zaczyna się właśnie od bezpieczeństwa. Dziecko, które doświadcza nadmiernej presji, ciągłego poprawiania albo wymuszania kontaktu, zwykle nie otwiera się bardziej. Częściej zaczyna jeszcze mocniej chronić siebie i wycofywać się z relacji. Tymczasem poczucie bezpieczeństwa emocjonalnego pozwala stopniowo obniżać napięcie i budować zaufanie do drugiego człowieka.
Współregulacja emocjonalna — dlaczego spokój rodzica ma tak duże znaczenie?
W psychologii coraz częściej mówi się o znaczeniu współregulacji emocjonalnej w relacji z dzieckiem neuroróżnorodnym. Oznacza to, że dziecko bardzo często najpierw korzysta ze spokoju, przewidywalności i regulacji dorosłego, zanim samo będzie w stanie lepiej regulować własne emocje i kontakt z otoczeniem. To dlatego ton głosu, tempo rozmowy, ilość bodźców czy sposób reagowania rodzica mają tak ogromne znaczenie dla jakości relacji.
Jak pożegnać wyobrażenie o relacji i otworzyć się na bliskość w innej formie?
Budowanie więzi z dzieckiem w spektrum wymaga więc często odejścia od własnych wyobrażeń o tym, jak „powinna" wyglądać bliskość. Dla wielu rodziców jest to proces trudny emocjonalnie, ponieważ wiąże się z koniecznością pożegnania pewnego obrazu relacji, który nosili w sobie od początku rodzicielstwa. Nie oznacza to jednak rezygnacji z bliskości. Raczej otwarcie się na to, że może ona wyglądać inaczej, niż wcześniej zakładali.
Uważna obserwacja dziecka — jak rozpoznać sygnały bliskości w spektrum autyzmu?
Ogromne znaczenie ma tutaj uważna obserwacja dziecka. Nie tylko jego trudności, ale również sposobów komunikowania komfortu, zainteresowania i potrzeby kontaktu. Dziecko nie zawsze powie: „Chcę być blisko". Czasem zrobi to, przynosząc rodzicowi przedmiot, wracając do wspólnej aktywności albo tolerując obecność dorosłego bliżej niż zwykle. Dla rodzica, który czeka na bardziej oczywiste sygnały więzi, takie momenty mogą wydawać się niewielkie. Tymczasem często właśnie one są początkiem głębokiej relacji.
Podążanie za zainteresowaniami dziecka — klucz do budowania kontaktu w spektrum
Ważne jest również podążanie za zainteresowaniami dziecka bez potrzeby natychmiastowego zamieniania każdej aktywności w ćwiczenie terapeutyczne. Wiele dzieci w spektrum dużo lepiej reaguje na spokojne dołączanie do ich świata niż na intensywne angażowanie ich w aktywności proponowane przez dorosłych. Czasem największym krokiem w stronę relacji jest po prostu usiąść obok dziecka, zainteresować się tym, co ważne dla niego, i dać mu przestrzeń do budowania kontaktu we własnym tempie.
Komunikacja alternatywna AAC — pełnoprawne narzędzie budowania relacji
Szczególną rolę odgrywa także komunikacja. Dla części dzieci naturalnym sposobem porozumiewania się będą gesty, obrazki, komunikatory AAC albo pojedyncze słowa. Warto pamiętać, że komunikacja alternatywna i wspomagająca nie jest „gorszą wersją mowy", ale pełnoprawnym narzędziem budowania relacji, sprawczości i poczucia bycia rozumianym. Kiedy dziecko doświadcza, że jego komunikaty są zauważane i traktowane poważnie, dużo łatwiej buduje zaufanie do kontaktu z drugim człowiekiem.
Zmęczenie i bezradność rodzica — czy można budować relację i jednocześnie czuć się wyczerpany?
To wszystko nie oznacza oczywiście, że rodzice nie mają prawa do zmęczenia, smutku czy poczucia bezradności. Relacja z dzieckiem, które komunikuje się inaczej albo sprawia wrażenie wycofanego, potrafi być emocjonalnie wymagająca. Szczególnie wtedy, gdy rodzic bardzo potrzebuje bardziej spontanicznego kontaktu. Warto jednak pamiętać, że więź nie zawsze buduje się spektakularnie. Bardzo często rozwija się powoli, z drobnych momentów bezpieczeństwa, przewidywalności i wzajemnego zaufania.
Jak wejść do świata dziecka w spektrum zamiast próbować je z niego wyciągać?
Z perspektywy czasu wielu rodziców zauważa, że największa zmiana pojawiła się wtedy, gdy przestali próbować „wyciągać" dziecko z jego świata, a zaczęli spokojniej i uważniej uczyć się do niego wchodzić. Dzieci w spektrum autyzmu bardzo często nie odrzucają relacji. Potrzebują jedynie, by ktoś budował ją ciszej, wolniej i z większym szacunkiem dla ich sposobu przeżywania świata.
PROMITIS — przedszkola i szkoły dla dzieci w spektrum autyzmu
W PROMITIS od wielu lat jesteśmy po stronie dzieci w spektrum autyzmu i ich rodzin. Prowadzimy przedszkola dla dzieci z autyzmem oraz szkoły dla dzieci z autyzmem i wspieramy rodziny na każdym ważnym etapie — od diagnozy, przez terapię, aż po edukację. W centrum naszej pracy zawsze jest dziecko — jego potrzeby, bezpieczeństwo i możliwości.
Sandra Błesznowska Pedagog specjalny, oligofrenopedagog, terapeuta integracji sensorycznej, terapeuta TUS, terapeuta ręki.
