Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

17 stycznia 2022

NR 31 (Styczeń 2022)

Dziecko jako „ukryty klient” mediacji rodzinnych

0 396

Dzieci, w konflikcie między rodzicami, mimo że dotyka on ich bezpośrednio, pozostają nierzadko bez możliwości wpływu na podejmowane decyzje, bez szansy na wyartykułowanie swoich potrzeb, na zrozumienie całej sytuacji i przygotowanie się do nadchodzących zmian (Wallerstein używa w tym kontekście pojęcia „ukrytych klientów” mediacji). W obliczu wzrastającej liczby rozwodów i mediacji rozwodowych, jak również w odniesieniu do konfliktów innego typu podejmowanych na gruncie mediacji rodzinnej, zasadne wydaje się pytanie o możliwości włączenia dziecka (perspektywy dziecka) w proces mediacyjny, a tym samym upodmiotowienie go.

Mediacja rodzinna jest procedurą rozwiązywania konfliktu, w której bezstronna i neutralna trzecia strona towarzyszy członkom rodziny w procesie uzgodnień, pomagając w zdefiniowaniu kwestii spornych, określeniu potrzeb i interesów stron oraz, o ile taka jest ich wola, wypracowaniu wzajemnie satysfakcjonującego oraz świadomego porozumienia (Gójska, 2007). W mediacji w sprawach rodzinnych jest to bardzo często spór dotyczący bezpośrednio dzieci: opieki nad nimi, sposobu realizacji kontaktów, zasad wychowawczych, kwestii zabezpieczenia potrzeb dzieci (formalnie: alimentów). Nawet jeśli sprawa mediacyjna nie dotyka dzieci w sposób bezpośredni, to mediacja między rodzicami powinna w swym przebiegu i efekcie uwzględnić pozostałych członków systemu rodzinnego, w tym dzieci.

Uzasadnienie dla włączenia dziecka w proces mediacji rodzinnych

Niezależnie od przyjętego w pracy paradygmatu i bazowego wyksztalcenia mediatora, jego rolą (w odniesieniu do idei mediacji) jest bycie rzecznikiem praw dziecka w mediacji, a tym samym upodmiotowienie go w tym procesie. Wynika to z regulacji prawnych, które − bacząc na pozycję dziecka w obliczu konfliktu dorosłych – w sposób wyraźny czynią mediatora odpowiedzialnym za uwzględnienie zdania i potrzeb dziecka w procesie mediacyjnym. Konieczność upodmiotowienia dziecka poprzez uwzględnienie go w mediacji między dorosłymi wynika także z samej sytuacji dziecka, które doświadcza skutków konfliktu między dorosłymi, szczególnie w sytuacji rozstania czy rozwodu (wiele badań wskazuje, iż nie sam kryzys rozstania, ale przewlekłość konfliktu i jego nasilenie ma tu kluczowe znaczenie). W kryzysie rozstania, szczególnie o burzliwym i długotrwałym przebiegu, doświadczenia dziecka oscylują nierzadko od bycia niewidocznym (wszak dorośli, w silnych emocjach, skupieni na sobie i organizowaniu swojej codzienności, często nie mają zasobów, by wypełniać w sposób właściwy i z uważnością rodzicielskie role), przez rolę pośrednika w konflikcie, po podejmowanie części zadań przynależnych w systemie rodzinnym osobom dorosłym i związane z tym poczucie przeciążenia (Amato, 2000; McIntosh, 2007). Funkcjonowanie dzieci w sytuacji rozstania rodziców opisywane jest jako wieloetapowy proces przystosowania, analogicznie do faz radzenia sobie ze śmiercią bliskiej osoby wyróżnionych przez Küber-Ross (Hart, 2008). Wiele badań wskazuje na zwiększone wówczas ryzyko zaburzeń z zakresie zdrowia psychicznego (Amato, 2008; Beisert, 2008; McIntosh, 2007). Każdy przypadek należy analizować indywidualnie, uwzględniając całe bogactwo cech i czynników. Istnieje oczywiście szereg moderatorów tego wpływu, w tym takie, które można wzmacniać poprzez włączenie rodziców i dziecka w proces mediacji rodzinnej, m.in.:

POLECAMY

  • dynamika konfliktu i jego intensywność oraz komunikowanie w tym zakresie,
  • zakres i dynamika zmian (sytuacja materialna, wychowanie, opieka, otoczenie/znajomi, schemat dnia),
  • relacje rodziców wobec siebie, jakość współpracy między rodzicami, radzenie sobie z nową strukturą rodzicielstwa (post-divorce parenting),
  • postawy postawy rodzicielskie wobec dziecka,
  • postawa wobec drugiej strony − rodzica (np. ilość pejoratywnych uwag, działania alienujące od drugiego rodzica),
  • zasoby rodzicielskie, m.in. w zakresie wsparcia dziecka i towarzyszenia dziecku w tej sytuacji (emocjonalna dostępność).

Sposoby włączenia dziecka (perspektywy dziecka) w proces mediacji

Mediator to osoba, która pomaga stronom konfliktu w identyfikacji obszarów konfliktu, w ustaleniu ich przyczyn, umożliwia zmianę percepcji konfliktu, wspiera strony w dążeniu do zawarcia obustronnie korzystnego porozumienia. Mediację można rozumieć jako proces komunikowania się w kwestiach spornych, dialog między osobami zaangażowanymi w konflikt (Mirimanoff, Courvoisier, 2013). Mediator, poprzez techniki komunikacji, zapewnia stronom wsparcie we wzajemnej wymianie i zrozumieniu informacji, umożliwia poszerzanie źródeł informacji. Rolą mediatora jest uwrażliwienie stron na ich potrzeby, ukierunkowanie na przyszłość. W pełnieniu swojej roli pośrednika, moderatora, koncyliatora, mediator ma szereg możliwości włączenia w ten proces dzieci. Sposoby te, w zależności od stopnia partycypacji dziecka, dzielone są na:

  • skoncentrowane na dziecku (child-focused practice) (CFP),
  • włączające dziecko (child- inclusice practice) (CIP) (Al-Alosi, 2018; McIntosh, 2007; Brzobohatý, 2016).

Mediacja skoncentrowana na dziecku – cele i techniki

Celem praktyki mediacyjnej skoncentrowanej na dziecku (CFP) jest wsłuchanie się w jego głos, bez jego obecności (McIntosh, 2007), a tym samym upodmiotowienie dziecka w procesie, w którym podejmowane są decyzje dotyczące go w sposób bezpośredni lub pośredni. Dzięki uwględnieniu perspektywy dziecka w mediacji zostaje stworzona przestrzeń, w której strony mediacji (postrzegane przez pryzmat roli rodzicielskiej) mogą w większym stopniu uwzględniać w swych rozważaniach indywidualne potrzeby dzieci, co ma także przełożenie na zapisy ugody mediacyjnej. Ponadto, mediacja CFP wspiera proces dochodzenia do porozumienia w warunkach, które zmierzają do minimalizowania napięcia i ryzyka przyszłych konfliktów, co ma niebagatelne znaczenie z punktu widzenia dzieci. Wyniki wielu analiz wskazują, że dzięki CFP możliwe staje się zwiększenie prawdopodobieństwa utrzymania relacji z osobami znaczącymi (z rodzicami i innymi członkami rodziny) oraz wsparcie dzieci w procesie przystosowania do rozpadu rodziny.

Jak to wygląda w praktyce mediacyjnej:

  • przeformułowanie roli uczestników mediacji − ukierunkowanie na dziecko (wskazywanie na rolę rodziców, sformułowania ugody uwypuklające rolę rodzicielską),
  • ukierunkowanie na dziecko poprzez dookreślenie celu mediacji,
  • przekazywanie rodzicom materiałów dotyczących funkcjonowania dzieci w sytuacji rozstania itp.,
  • analiza potrzeb dziecka (często z wykorzystaniem flipchartu, wpisanie potrzeb dziecka do preambuły ugody),
  • wizerunek dziecka wykorzystany w procesie (zdjęcie),
  • puste krzesło, wizualizacja obecności dziecka w pokoju mediacyjnym,
  • zmiana atmosfery mediacji w nawiązaniu do dziecka („Jak ma na imię Wasze dziecko? Jak się do niego zwracacie?”),
  • pytania hipotetyczne, pytania ukierunkowane na przyszłość odnoszące się do dziecka („Jeśli mediacja zakończy się sukcesem, jak będzie wyglądało codzienne funkcjonowanie Waszego dziecka?),
  • wejście mediatora w rolę specjalisty ds. dzieci i obrona jego interesów z tej pozycji (ryzyko naruszenia zasady neutralności),
  • zaangażowanie w proces niezależnego specjalisty (np. psychologa dziecięcego), który włącza perspektywę dziecka w proces i jest jego „adwokatem” (Al Alosi, Winestone, 2015; Brzobohatý, 2016).
     

Studium przypadku I

Rodzice czteroletniego Antka zgłosili się na mediację na wniosek taty chłopca. Rodzice, pozostając w związku nieformalnym, wspólnie zgodzili się na poszukiwanie w procesie mediacji rozwiązań dotyczących kontaktów i opieki nad dzieckiem, po tym jak zdecydowali o osobnym zamieszkaniu (mężczyzna zamieszkał we Francji, gdzie średnio pięć miesięcy w roku wykonuje pracę w branży turystycznej, kobieta pozostała z synkiem w Polsce).

Po pierwszej sesji mediacyjnej, która miała na celu zebranie informacji, rozpoznanie perspektywy i oczekiwań stron, mediatorka zdecydowała o uwzględnieniu perspektywy dziecka, na co uzyskała zgodę stron. Kolejna sesja została prowadzona w oparciu o przeformułowanie celu mediacji (wspólne poszukiwanie rozwiązań, które w sposób najpełniejszy będą w stanie zaspokoić potrzeby Antka, z uszanowaniem i uwględnieniem potrzeb i interesów rodziców) i roli uczestników mediacji (z roli byłych partnerów na rolę rodziców Antka). Na dalszych etapach mediacji wielokrotnie odwoływano się do potrzeb Antka (dookreślonych przez rodziców i spisanych na flipcharcie), także na etapie wyboru rozwiązań wpisanych ostatecznie w ugodę mediacyjną. Przed wyklarowaniem ostatecznego kształtu porozumienia rodzice odbyli wspólną konsultację z psychologiem dziecięcym, która miała ich wesprzeć w zakresie oceny ich pomysłów dotyczących realizacji kontaktów i opieki. Ważnym punktem zwrotnym były pytania hipotetyczne ukierunkowane na dziecko („Jak myślicie, za co podziękuje Wam Antek za kilka lat?”), jak również materiały edukacyjne dotyczące funkcjonowania dziecka w sytuacji rozstania rodziców, modeli opieki naprzemiennej itp. przekazane rodzicom pomiędzy sesjami mediacyjnymi.


Mediacja włączająca dziecko – cele i techniki

W mediacji włączającej dziecko (CIP) istotą jest wysłuchanie głosu dziecka bezpośrednio w jego obecności, począwszy od pracy dziecka z ekspertami zewnętrznymi (np. psychologiem dziecięcym) po udział dziecka w sesjach mediacyjnych. Celem jest minimalizowanie negatywnego wpływu sytuacji konfliktowej na dziecko, w tym sensie, iż pojawia się przestrzeń do bezpośredniego komunikowania rodzicom jego potrzeb, interesów, uczuć i obaw. Jednocześnie celem jest ochrona dziecka przed sytuacją, która zmusiłaby je do podjęcia trudnych decyzji bez wsparcia osoby trzeciej, jak również do osobistego przekazania rodzicom swoich myśli i uczuć oraz mierzenia się z ich reakcjami (Brzobohatý, 2016). Działania takie przynoszą korzyści także na gruncie konstruowania propozycji ugodowych: dzieci przekazują szereg istotnych informacji, treści uzyskane bezpośrednio od dziecka minimalizują ryzyko oceny ich przez pryzmat konfliktu rodzicielskiego czy błędnej percepcji drugiego rodzica. Ideą mediacji włączającej dziecko jest także wsparcie dzieci w zaspokojeniu potrzeby informacji, zrozumienia, przewidywalności. Jak podkreśla Gójska: otwarte uznanie, oczywiście w formie dostosowanej do możliwości percepcyjnych i emocjonalnych dziecka, że rodzina ma problem, pozwala na otwartą komunikację, odciążenie dziecka, pomaga również rodzicom na bieżąco reagować na stres doświadczany przez dziecko (Gójska, 2004). Działania włączające dziecko w mediację mają także znaczenie dla efektywności samego procesu. Z badań wśród mediatorów wynika jasno, iż jest to czynnik pomagający w zachowaniu zasady neutralności (Gójska, 2004), a uczestnicy mediacji wskazują na większą satysfakcję z jej przebiegu i efektów (McIntosh, Long, 2006). Dodatkowo wiele aspektów mediacji włączającej dziecko może być pomocnych w momentach impasu na różnych etapach procesu mediacyjnego. Odgrywają one rolę także po zakończeniu mediacji: na gruncie respektowalności ugody, kiedy − jak podkreśla Saposnek − ewentualne złamanie ustaleń byłoby wystąpieniem nie tylko przeciwko byłemu małżonkowi, ale także przeciwko potrzebom wyrażonym przez własne dziecko (Saposnek, 1991, za: Gójska 2004). Nie bez znaczenia pozostaje to w kontekście profilaktyki i minimalizowania konfliktów rodzicielskich w przyszłości, co znajduje odzwierciedlenie w statystykach sądowych (Brzobohatý, 2016).

Mediacja z udziałem dziecka – zakres i moment włączenia dziecka

Bezpośrednie zaangażowanie dziecka w mediację oznacza, że dziecko osobiście uczestniczy w procesie. Z jednej strony istnieje możliwość zaangażowania samego dziecka, a z drugiej strony zaangażowanie dziecka przy wsparciu innego specjalisty („adwokata” dziecka: psychologa, pracownika socjalnego, mediatora, który w razie potrzeby wyjdzie z dzieckiem ze spotkania, wspiera je także w trakcie jego trwania). Struktura mediacji włączającej dziecko wygląda różnie, w zależności od istniejącego w danym kraju prawodastwa, od przyjętej w danym ośrodku mediacyjnym praktyki, zależnie od kompetencji i doświadczenia mediatora oraz indywidualnie w stosunku do danej sprawy. Wskazuje się jednak na konieczność bieżącej ewaluacji tego typu interwencji po...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy