Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

29 listopada 2018

NR 12 (Listopad 2018)

Dlaczego SAZ?
Stosowana analiza zachowania w terapii osób ze spektrum autyzmu i nie tylko

Stosowana analiza zachowania to podejście naukowe umożliwiające rozumienie różnych zachowań. Wykorzystuje ona wieloletnie doświadczenia, liczne badania, teorie i zasady dotyczące zachowań rozumianych bardzo szeroko – nie tylko jako te, które wiążą się z osobami ze spektrum autyzmu.

Dlaczego nasi pacjenci, klienci, dzieci zasługują na stosowaną analizę zachowania (SAZ)? Odpowiedź jest złożona, szczególnie w naszych warunkach edukacyjnych. Dostępność takiej analizy jest bowiem ograniczona, a często obarczona wieloma mitami. W Polsce SAZ (ang. Applied Behavior Analysis – ABA) jest powszechnie kojarzona z terminem terapia behawioralna, który nie w pełni oddaje, czym SAZ jest rzeczywiście.

POLECAMY

Cel i zakres stosowanej analizy zachowania

Głównym celem stosowanej analizy zachowania jest spowodowanie znaczącej zmiany w istotnych społecznie zachowaniach pacjenta poprzez wykorzystanie podejścia opartego na nauce i analizie. Zmiana nie musi dotyczyć wyłącznie dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. SAZ znajduje zastosowanie w większości dziedzin życia (Dinovi, 2018). Gdy włączamy telewizor, możemy zobaczyć stosowaną analizę zachowania… na ekranie. Wielu z nas ogląda zagraniczne seriale. Serial Zabójcze umysły ukazuje pracę specjalnej jednostki FBI, w której skład wchodzą analitycy zachowania zajmujący się profilowaniem kryminalnym.
SAZ znajduje zastosowanie nie tylko w edukacji specjalnej, ale również w szkołach ogólnych, w których są wykorzystywane techniki nauczania precyzyjnego (ang. Precision Teaching) czy nauczania bezpośredniego (ang. Direct Instruction), które znacząco podnoszą efektywność pracy nauczycieli i osiągnięcia uczniów.
SAZ jest również szeroko wykorzystywana w pracy z menedżerami, korporacjami w ramach zarządzania zachowaniami w organizacji (OBM) (Cooper, Heron, Heward, 2013). Z technik SAZ korzystają logopedzi, trenerzy personalni, dietetycy itd.

SAZ w Polsce

Na terenie Polski stykamy się z SAZ głównie w pracy z dziećmi z zaburzeniami rozwoju. Analitycy zachowania, specjaliści pracujący z wykorzystaniem SAZ często posługują się argumentem (i powołują się przy tym na badania naukowe), że skuteczność SAZ udowodniono naukowo. Jednak samo odwołanie do badań naukowych jest niewystarczające. Dlatego w rozmowach z rodzicami i specjalistami powinniśmy zwrócić uwagę na inne korzyści płynące z tego podejścia.

Korzyści płynące z SAZ w terapii osób ze spektrum autyzmu

Mary Beth Walsh z Caldwell College stworzyła listę 10 powodów, dla których nasi podopieczni (dzieci) zasługują na SAZ. Tworząc tę listę, opierała się na własnych doświadczeniach wynikających z terapii jej syna (Walsh, 2011). Zatem dlaczego SAZ?

  1. Osoby z autyzmem zasługują na SAZ, ponieważ może ich ona przygotować do samostanowienia, do bycia rzecznikami samych siebie.
    Dbając o możliwie najbardziej efektywną naukę, umożliwiamy osobom z zaburzeniami osiąganie coraz bardziej złożonych umiejętności. Każde dziecko, każda osoba, która radzi sobie w sklepie, komunikacji miejskiej, staje się rzecznikiem samego siebie. Sprawiając, że osoby ze spektrum autyzmu są samodzielne, pokazujemy, iż wiele umiejętności nie jest zarezerwowane wyłącznie dla osób neurotypowych. Prawdopodobnie każdy z nas zetknął się kiedyś z osobą, o której nie wiedział, że ma diagnozę autyzmu. Każda osoba powinna otrzymać szansę na pokazanie własnego potencjału. Każde dziecko zasługuje na to, aby nauczyć się wszystkiego, czego może się nauczyć. Każde dziecko zasługuje na efektywną terapię i to od rodziców i specjalistów zależy, czy ją otrzyma.
  2. Dzieci z autyzmem zasługują na SAZ, ponieważ kiedyś może zabraknąć dorosłych, którzy się nimi opiekują.
    Żaden rodzic nie lubi myśleć o tym, co się stanie w sytuacji, kiedy go zabraknie. Rodzice osób z zaburzeniami rozwoju, w odróżnieniu od pozostałych rodziców, myślą o tym często, a nawet codziennie. Od wieku przedszkolnego przygotowujemy dzieci do samodzielności, zaczynając od samoobsługi, po umiejętność zadbania o siebie, proszenia o pomoc czy reagowania na sytuacje, w których ktoś ich krzywdzi. Wielu rodziców dzieci w wieku szkolnym boryka się np. z problemem, w jaki sposób nauczyć dzieci, co mają zrobić w sklepie, w hali sportowej, gdy coś ich boli itd. Korzystając z terapii opartej na SAZ, można nauczyć zachowań, które umożliwią bezpieczne, samodzielne funkcjonowanie.
  3. Dzieci z autyzmem zasługują na SAZ, ponieważ metoda ta może nauczyć rodziców, jak reagować w konkretnym momencie.
    Wychowanie dzieci z zaburzeniami bardzo często wymaga od rodziców nabycia wielu umiejętności terapeutycznych. To rodzice spędzają najwięcej czasu ze swoimi dziećmi, więc oni również powinni umieć wykorzystać efektywnie wiele z zasad, technik stosowanych przez terapeutów. Dopiero podczas terapii domowej zauważamy, z jakimi trudnościami borykają się rodzice. W wielu przypadkach pomoc jest możliwa tylko przez wsparcie bezpośrednie w domu. Odpowiednie pokazanie, kształtowanie zachowań, uczenie technik pozwala zmieniać życie rodzin. Rodzin, które bardzo często doświadczają wykluczenia społecznego, bo ze względu na zachowania swoich dzieci nie mogą pójść np. na plac zabaw, do kina itp. i czuć się w tych miejscach bezpiecznie.
  4. Dzieci z autyzmem zasługują na SAZ, ponieważ terapia ta pozwala rodzicom i nauczycielom skupić się na ich mocnych stronach i preferencjach.
    Stosowana analiza zachowania zwraca olbrzymią uwagę na mocne strony dziecka, jego ulubione rzeczy i motywację. Uczy „łapać” wszelkie możliwe sytuacje do uczenia, sprawiając, że każda minuta może być nauką. Terapia powinna zacząć się od dokładnej oceny umiejętności danej osoby. Korzystanie z narzędzi takich jak np. VB-MAPP pozwala ocenić poziom funkcjonowania dziecka, posiadane przez nie umiejętności, a następnie wykorzystać je do uczenia kolejnych. Każda nowa wypracowana umiejętność powinna opierać się na umiejętnościach, które dana osoba już opanowała.
  5. Dzieci z autyzmem zasługują na SAZ, ponieważ metoda ta może nauczyć ich umiejętności niezbędnych do zdobycia przyjaciół.
    Dla dzieci z zaawansowanymi umiejętnościami komunikacyjnymi SAZ może być szansą na rozwijanie umiejętności społecznych: może nauczyć, jak prowadzić rozmowy, w jaki sposób nawiązywać przyjaźnie, jak bawić się z rówieśnikami. Podejście zachowania werbalne (ang. Verbal Behavior), które jest częścią stosowanej analizy zachowania, jest najlepszym przykładem tego, jak można efektywnie uczyć umiejętności społecznych i nie tylko. Opierając się na motywacji dzieci, możemy sprawić, że nasi podopieczni zaczną zauważać innych przebywających w ich otoczeniu. Zaczną szukać kontaktu, wchodzić w interakcje, prosić o wspólną zabawę czy po prostu o podzielenie się cukierkami. Aby jednak to było możliwe, musimy zapewnić odpowiednią bazę podstawowych umiejętności np. rozwinąć dobrze motorykę, żeby dziecko mogło się bawić. Gdy będzie umiało się bawić, to będzie mogło również bawić się potem z innymi dziećmi.
  6. Dzieci z autyzmem zasługują na SAZ, ponieważ podejście to jest najlepszą ochroną przed niskimi wymaganiami.
    Bardzo mocną stroną SAZ jest nacisk na terapeutów, aby zbierali dane z pracy z osobami, stale się kształcili oraz w swojej pracy opierali się na kodeksie etycznym. W słowniku terapeuty wykorzystującego SAZ nie powinno być słowa „wydaje mi się”. Dzięki stale...