Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

27 lipca 2018

NR 10 (Lipiec 2018)

Zachowania problemowe
w obszarze seksualności u osób z niepełnosprawnością intelektualną i osób ze spektrum autyzmu

0 349

Masturbacja w okresie dojrzewania i dorosłości. Diagnoza

W ostatnim czasie w literaturze zagranicznej niektórzy autorzy rezygnują z używania określenia „problemowe zachowania seksualne” lub „trudne zachowania seksualne” na rzecz terminu sexualized challenging behavior (Lockharti wsp., 2009). Przyjmują oni, że są to zachowania o charakterze seksualnym, z którymi trudno sobie poradzić, a ich konsekwencje mogą być dla danej osoby negatywne i stygmatyzujące. Wymagają więc od otoczenia, czyli rodziny i specjalistów, większego zaangażowania w zrozumienie ich genezy i funkcji, jakie pełnią.

Zachowania, które najczęściej są zgłaszane jako problemowe lub trudne, można podzielić na dwie grupy. Pierwsza z nich to zachowania osoby skierowane na siebie, m.in.: masturbacja wczesnodziecięca, masturbacja w okresie dojrzewania i dorosłości (publiczna masturbacja, intensywna masturbacja, masturbacja z użyciem specyficznych przedmiotów itp.), używanie fetyszy, uporczywe oglądanie pornografii połączone z masturbacją. Druga grupa to zachowania skierowane na innych, m.in.: przekraczanie dystansu w relacjach z innymi, naruszanie intymności innych, np. dotykanie w miejsca intymne, obnażanie się w obecności innych osób, mówienie na temat seksu (w tym propozycje seksualne), podglądanie innych osób, obnażanie się w ich obecności.

W niniejszym artykule skoncentrowano się na omówieniu zagadnienia masturbacji w okresie dojrzewania i dorosłości, bowiem to ono rodzi najwięcej pytań rodziców i nauczycieli i jest najczęściej zgłaszanym zachowaniem problemowym.

Zachowanie problemowe – czyja perspektywa?

Niezmiernie ważne jest na wstępie zastanowienie się nad tym, KTO postrzega dane zachowanie o charakterze seksualnym, np. masturbację, jako zachowanie PROBLEMOWE? Czy jest to rodzic? Czy może nauczyciel lub terapeuta? A być może sama osoba z niepełnosprawnością lub spektrum autyzmu (ASD, autism spectrum disorder) uważa swoje zachowanie za nieodpowiednie i szuka specjalistycznej pomocy?
W kontekście powyższych pytań pojawiają się kolejne: czy rodzic/opiekun/nauczyciel akceptuje fakt, że jego syn/córka/podopieczny wyraża swoją seksualność? Czy osoba z niepełnosprawnością lub ASD akceptuje przejawy swojej seksualności? Czy rodzic/opiekun/nauczyciel lub sama osoba mają wiedzę na temat ludzkiej seksualności oraz tego, co jest normą, a co nie w zachowaniach seksualnych człowieka? Jakie kryteria biorą pod uwagę, oceniając dane zachowanie syna/córki/podopiecznego lub własne? W jakim stopniu osobiste przekonania wpływają na ocenę danego zachowania? Czy osoby rozumieją, z czego może wynikać pewna specyfika przejawów seksualności osób z niepełnosprawnością intelektualną i ASD?
To tylko przykładowe wstępne pytania, które należy uwzględnić, dokonując diagnozy i ustalając interwencję w przypadku wystąpienia u osoby z niepełnosprawnością zachowania o charakterze seksualnym. Jest to ważne z tego powodu, że choć osoby z otoczenia mogą uznawać zachowanie podopiecznego lub własnego dziecka za problemowe, nie musi to oznaczać, że jest ono problemowe z seksuologicznego punktu widzenia i że wymaga specjalistycznej interwencji.

Masturbacja – kilka faktów…

W wąskim ujęciu, masturbacja jest zachowaniem seksualnym polegającym na pobudzaniu własnych narządów płciowych i innych stref erogennych w celu wywołania u siebie seksualnej przyjemności i orgazmu. Jest ona behawioralnym wyrazem popędu seksualnego. W niniejszym artykule przyjęto jednak szerszą definicję masturbacji: mówiącą o tym, że zachowanie polegające na stymulacji narządów płciowych, może służyć różnym celom, zarówno seksualnym, jak i pozaseksualnym. W przypadku osób z niepełnosprawnością intelektualną i osób z ASD, nierzadko spełnia ona inne funkcje niż rozładowanie napięcia seksualnego.
Może ona przybierać różne formy: pocieranie, dotykanie własnych narządów płciowych dłonią, używanie do tego celu często „przypadkowych” przedmiotów, niekiedy gadżetów seksualnych, pocieranie ciałem o materac, ścianę, o inne osoby, napinanie mięśni krocza, zaciskanie ud i wiele innych. Im niższy jest poziom intelektualny osoby, tym częściej sięga ona po bardziej „prymitywne” formy stymulacji, np. pocieranie ciałem o meble, podłogę czy zabawki (Fornalik, 2002). Osoba masturbuje się zazwyczaj w taki sposób, jaki jest jej dostępny ze względu na możliwości intelektualne, ruchowe czy reakcje osób z otoczenia.
Wyniki brytyjskiego badania NATSAL (z 2000 roku, na próbie 4762 mężczyzn i 6399 kobiet w wieku 16–44 lat) wskazują, że aż 95% mężczyzn oraz 71,2% kobiet masturbowało się na pewnym etapie życia (Bancroft, 2011, s. 194). Zachowania masturbacyjne są więc podejmowane przez większość ludzi, a ich największe nasilenie przypada na okres adolescencji.
Wskaźnik masturbacji wśród osób z niepełnosprawnością intelektualną jest zróżnicowany w zależności od wieku, płci, stopnia niepełnosprawności oraz warunków życia, na co wskazują liczne badania (Kijak, 2010; Parchomiuk, 2012). U młodzieży i dorosłych jest on porównywalny ze wskaźnikiem w grupie osób pełnosprawnych i wynosi około 76% (Kijak, 2010). Również większość osób ze spektrum autyzmu masturbuje się. Jedno z doniesień wskazuje, że masturbację odnotowano u 68% badanych z 89-osobowej grupy osób z ASD w wieku 16–59 lat 
(van Bourgondien, Reichlei Palmer, za: Realmuto, Ruble, 1999). Podobne dane uzyskano w badaniach prowadzonych w Danii (Haracopos i Pedersen, 1992) i wynika z nich, że 68% badanych z autyzmem masturbowało się, w tym 74% osób płci męskiej i 54% kobiet.
Dlaczego tak ważna jest znajomość tych danych? Otóż chcąc obniżyć poziom dyskomfortu, lęku rodziców spowodowanego faktem, że syn lub córka z niepełnosprawnością masturbuje się, warto w rozmowie podkreślić, że jest to zachowanie powszechne zarówno wśród osób pełnosprawnych, jak i z problemami rozwojowymi i nie jest udziałem tylko ich dorastającego lub dorosłego dziecka.

Kiedy masturbacja wymaga interwencji?

  • Jeśli podczas masturbacji dochodzi do uszkodzenia ciała (narządów płciowych, piersi, odbytu lub innych części ciała). Uszkodzenia te najczęściej wynikają z braku wiedzy osoby o prawidłowych technikach masturbacji, używania do niej niewłaściwych przedmiotów (wkładanie ich do pochwy czy odbytu). Mogą też być efektem zbyt częstej lub zbyt intensywnej stymulacji poszczególnych części ciała (np. gdy u osoby występuje podwrażliwość na bodźce).
  • Jeżeli masturbacja ma „nietypowy/dziwaczny schemat”. Chodzi np. o taki schemat masturbacji, który będzie trudno wkomponować w partnerską relację seksualną. Jeśli bowiem u osoby utrwali się określony model masturbacji, np. stymulacja łechtaczki strumieniem wody, czy masturbacja polegająca na zaciskaniu ud, nie będzie jej łatwo „przeuczyć” się na osiąganie przyjemności podczas wzajemnych pieszczot lub stosunku seksualnego z partnerem/partnerką. Ważne jest także to, czy owa „dziwaczność” nie utrudnia życia osobie i osobom z jej otoczenia, np. osoba poszukuje określonej scenerii czy też masturbacja musi odbywać się zgodnie z rozbudowanym rytuałem.
  • Jeżeli masturbacja zaburza codzienne funkcjonowanie osoby, czyli masturbacja staje się aktywnością dominującą i utrudnia osobie realizację innych życiowych zadań, które są przewidziane dla danego etapu życia, na którym się ona znajduje.
  • Jeżeli masturbacja ma charakter kompulsywny, czyli osoba straciła kontrolę nad tym zachowaniem i odczuwa przymus podjęcia masturbacji, bowiem zachowanie masturbacyjne służy redukcji lęku.
  • Jeśli masturbacja jest podejmowana w miejscu publicznym, czyli w obecności innych osób.
  • Jeżeli masturbacja w sposób rażący narusza porządek społeczny, powoduje u innych dyskomfort i cierpienie. Dotyczy to sytuacji, kiedy osoba np. kradnie części odzieży należące do innych, by używać ich do masturbacji, albo podczas masturbacji jest bardzo głośna i np. zakłóca tym rodzinne życie (Walsh za: Hingsburger, 2000).
  • Jeżeli podejmowanie masturbacji wywołuje u osoby cierpienie. Interwencji wymaga zachowanie masturbacyjne, które rodzi u osoby frustrację z powodu niemożności osiągnięcia orgazmu lub też wywołuje silne poczucie winy (z powodu łamania zasad religijnych lub też zasad określonych przez rodzica).
  • Jeżeli masturbacja jest podejmowana z powodów pozaseksualnych, czyli najczęściej jest próbą rozwiązania jakiegoś problemu, który jest udziałem danej osoby (szerzej poniżej).

Kiedy masturbacja wymaga interwencji?

Mimo że z seksuologicznego punktu widzenia masturbacja jest typowym zachowaniem dla nastolatków oraz dla części osób dorosłych, są sytuacje, w których wymaga bezwzględnej interwencji – niekiedy także specjalistycznej.
Dokonując oceny, czy masturbacja mieści się w granicach normy, należy wziąć pod uwagę:

  • miejsce i czas masturbacji oraz szerszy kontekst społeczny,
  • sposób masturbacji,
  • proporcję masturbacji do innych form aktywności,
  • motywację, jaka leży u podłoża masturbacji (seksualna czy pozaseksualna),
  • ocenę masturbacji w oczach osoby, która się masturbuje,
  • kwestię naruszenia normy partnerskiej w związku.

Mój podopieczny masturbuje się. Od diagnozy do…

Warto zacząć od stwierdzenia, że nie istnieje gotowa procedura czy schemat postępowania w sytuacji, gdy nauczyciel lub terapeuta zaobserwuje u podopiecznego zachowanie masturbacyjne, np. na terenie placówki. Każda sytuacja wymaga bowiem indywidualnego potraktowania oraz uwzględnienia szerszego kontekstu.
Poniżej zaprezentowano swoiste kroki, które warto uwzględnić podejmując interwencję na terenie placówki.
Uproszczony model oddziaływania można ująć następująco:

  1. Zebranie danych od osób pracujących w placówce.
  2. Rozmowa z rodzicami/opiekunami osoby z niepełnosprawnością (zebranie danych, psychoedukacja rodziców/opiekunów na temat masturbacji, podział zadań, podpisanie kontraktu).
  3. W przypadku niewystarczających danych i występowania wątpliwości – specjalistyczne konsultacje (ginekologiczne, urologiczne, endokrynologiczne, psychiatryczne).
  4. Próba ustalenia uwarunkowań zachowania.
  5. Ustalenie i wdrożenie zasad postępowania w placówce i w domu.
  6. Sprawdzenie skuteczności.
  7. Ewentualna modyfikacja działania i współpraca z innymi specjalistami.

W niniejszym artykule skupiono się przede wszystkim na zaprezentowaniu niezbędnego kroku, jakim jest rozszerzona diagnoza zachowania masturbacyjnego. W kolejnym artykule zostaną zaprezentowane możliwe oddziaływania interwencyjne.
Przystępując do działania, konieczne jest zebranie danych, które dotyczą zachowania masturbacyjnego, a także osoby, która je podejmuje, oraz reakcji otoczenia na te zachowania. W zbieraniu i porządkowaniu informacji pomocne mogą być tabele 1, 2 i 3. Zawarto w nich pytania, na które warto uzyskać odpowiedź w wywiadach prowadzonych z rodzicami oraz innymi pracownikami placówki (Fornalik, 2017). Pomocne będzie przygotowanie takich tabel z miejscem na uzupełnianie danych dotyczących konkretnego podopiecznego i jego zachowania.

INFORMACJE DOTYCZĄCE ZACHOWANIA

Niezmiernie ważnym krokiem jest bardzo szczegółowa analiza zachowania masturbacyjnego i kontekstu, w jakim się pojawia (Tabela 1.).

INFORMACJE DOTYCZĄCE OSOBY PODEJMUJĄCEJ ZACHOWANIE

Analizując zachowanie masturbacyjne, potrzebne jest zebranie wielu informacji na temat osoby, która je podejmuje. Uzyskana wiedza pozwoli znaleźć powiązania pomiędzy danym zachowaniem a różnymi czynnikami tkwiącymi po stronie osoby oraz pomoże ustalić możliwe interwencje (Tabela 2.).

OPIS REAKCJI OSÓB Z OTOCZENIA NA ZACHOWANIE MASTURBACYJNE

Bardzo ważne jest szczegółowe opisanie dotychczasowych sposobów reagowania przez nauczycieli/rodziców i innych osób na zachowanie masturbacyjne podopiecznego oraz ich skuteczności. Warto też przemyśleć odpowiedź na poniższe pytania:

  • Jaki cel chciały osiągnąć osoby reagujące w określony sposób na zachowanie masturbacyjne podopiecznego?
  • Czy reakcje otoczenia okazały się skuteczne? Dlaczego tak/dlaczego nie? Jak podopieczny zareagował na reakcje otoczenia?
  • W jaki sposób reakcje osób z otoczenia mogły utrwalać zachowanie podopiecznego w takim kształcie, w jakim ono występuje?

PRÓBA USTALENIA, JAKIE FUNKCJE PEŁNI MASTURBACJA W ŻYCIU PODOPIECZNEGO

Ten krok ma kluczowe znaczenie dla podjęcia odpowiednich oddziaływań interwencyjnych. Masturbacja może bowiem pełnić w życiu osoby z niepełnosprawnością i ze spektrum autyzmu różne funkcje. Zasadniczą jest funkcja seksualna, czyli kiedy zachowanie służy rozładowaniu napięcia seksualnego. Poza tym może spełniać także inne, pozaseksualne zadania: niektórym pomaga zasypiać i zrelaksować się, bywa, że łagodzi ból fizyczny, np. menstruacyjny, oraz niepokój, frustrację i złość lub jest lekiem na samotność. Warto pamiętać, że u nastolatków i dorosłych zawsze należy uwzględnić fakt, że może służyć rozładowaniu napięcia seksualnego.
Dlaczego niezbędne jest zebranie tak wielu danych? Dzięki uzyskaniu tak wielu informacji, możliwe będzie zobaczenie szerszego kontekstu zachowania masturbacyjnego oraz funkcji, jakie pełni w życiu konkretnej osoby. Niekiedy niezbędne jest uwzględnienie różnych funkcji jednocześnie. Może bowiem być tak, że nastolatek lub nastolatka masturbuje się, ponieważ jest w okresie dojrzewania i odczuwa napięcie seksualne, ale także zwiększa się liczba zachowań, gdy się nudzi. Dodatkowo może mieć zaburzenia sensoryczne, co wpływa na sposób stymulacji i ich częstość itd. Bardzo ważne jest, by widzieć całą osobę i sposób jej funkcjonowania w różnych sferach, nie zaś tylko wyizolowane zachowanie, jakim jest np. publiczna masturbacja.
Uzyskanie wielu informacji o osobie, jej zachowaniu, reakcjach osób z otoczenia i ustalenie przyczyn zachowania pozwoli dopasować rodzaj interwencji do konkretnej osoby i zmniejszyć ryzyko popełnienia błędu.

Bibliografia:

  1. Bancroft J., Seksualność człowieka. Elsevier Urban&Partner, Wrocław 2011.
  2. Fornalik I., Mam autyzm. Mam seksualność. I co dalej? Poradnik dla rodziców, terapeutów i nauczycieli. Fundacja JiM, Łódź 2017.
  3. Fornalik I., Rozwój psychoseksualny młodzieży z głębszą niepełnosprawnością intelektualną w zależności od środowiska życia. Praca doktorska: UAM WSE Poznań 2002, promotor prof. dr hab. I. Obuchowska.
  4. Haracopos D., Pedersen L., Sexuality and Autism Danish Report 1992. //www.autismuk.com/autism/sexuality-and-autism/sexuality-and-autism-danish-report/(data dostępu: 05.06.2018)
  5. Kijak R., Seks i niepełnosprawność. Doświadczenia seksualne osób z niepełnosprawnością intelektualną. PZWL, Warszawa 2010.
  6. Lockhart K., Guerin S., Shanahan S., Coyle K., Defining „Sexualized Challenging Behavior” in Adults With Intellectual Disabilities. Journal of Policy and Practice in Intellectual Disabilities. 2009; 6 (4): 293–301.
  7. Parchomiuk M., Seksualność człowieka z niepełnosprawnością intelektualną. Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2016.
  8. Walsh A., IMPROVE and CARE: Responding to Inappropriate Masturbation in People with Severe Intellectual Disabilities. Sexuality and Disability 2000; 18 (1): 27–39.

Tabela 1. Pytania dotyczące zachowania masturbacyjnego

Pytanie Cel pytania
GDZIE? (Miejsca, w których pojawia się masturbacja: w placówce, w domu, w miejscach publicznych) Pytanie pozwoli określić, czy osoba przestrzega zasadę intymności, czy wśród miejsc, w których podejmuje zachowanie, znajduje się miejsce preferowane
KIEDY? (Kiedy po raz pierwszy...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy