Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

4 stycznia 2021

NR 25 (Styczeń 2021)

Świadoma kobiecość w psychoanalizie jungowskiej

404

Kobiecość jest pojemnym pojęciem. Wiąże się z tożsamością, płciowością, pełnieniem ról, całkowicie zewnętrznymi przejawami kobiecości, takimi jak wygląd, uroda i ich społeczne wzorce. To, co jest pod nimi głębiej, to psychiczne struktury z polem nieświadomym, powiązane z instynktami, zadaniami rozwojowymi oraz powiązane z praobrazami, czyli – jak mówimy w analizie jungowskiej – archetypami rozumianymi jako wzorce odziedziczone biologicznie oraz, co równie istotne, szczególnie dla tematu kobiecości – z obrazami uwarunkowanymi kulturowo.

Psychologia analityczna ze względu na swoje zainteresowanie zarówno warstwami indywidualnymi, jak i zbiorowymi psychiki, dziedziczonymi biologicznie i nabywanymi kulturowo, zajmuje się pojęciem kobiecości z wielu perspektyw. To daje terapeucie bogatą bazę teoretyczną i praktyczne narzędzia do pracy z klientami.

POLECAMY

Proces samourzeczywistniania i kobiecość

W praktyce terapeutycznej mamy do czynienia z najszerszym zbiorem tego, co mieści się w pojęciu kobiecość. Jungiści mówią o procesie indywiduacji, inaczej samourzeczywistniania, który zachodzi w dialogu świadomych i nieświadomych warstw psychiki, odbywającym się w polu codziennej realności. Bardzo ważną częścią tego procesu, zarówno u kobiet, jaki i mężczyzn, jest relacja z kobiecością i jej różnicowanie, innymi słowy – głębokie rozpoznanie. Istotę relacji i jej różnicowania podejmuje dalsza część tekstu. Ta relacja kluczowa wynika między innymi z tego, że z obrazem kobiecości związany jest obraz matki i wszystko, co wnosi on do psychiki. Jednak nie jest to bynajmniej jedyny jej aspekt, chociaż zazwyczaj wyjściowy. Odnosić go możemy również do relacji partnerskich.

To, co się dzieje wewnątrz i na zewnątrz, w dynamicznie zrównoważonych procesach, współgra ze sobą na różne sposoby. Wewnętrzne związki mogą manifestować się sposobami wchodzenia w zewnętrzne związki, a zewnętrzne spotkania mogą inicjować wewnętrzne procesy zmiany. W kryzysie psychicznym, rozwojowej blokadzie, przepływ energii psychicznej często jest zablokowany – zaczyna dominować jednostronna postawa, pojawiają się wówczas objawy, których celem jest przywrócenie równowagi. Celem terapii analitycznej jungowskiej jest aktywowanie lub odblokowanie procesów rozwojowych, transformacja zgodna z potencjałem i samourzeczywistnienie.

Społeczno-kulturowe tło

Psychoanaliza jungowska jest praktyką terapeutyczną, sposobem badania i integrowania psychiki należącą do psychologii głębi. Założycielem tej szkoły jest Carl Gustaw Jung, szwajcarski psychiatra (1875–1961). W otoczeniu Junga było wiele kobiet, współpracowniczek i analizantek. Jego koncepcja przyciągała wybitnie uzdolnione, poszukujące wiedzy kobiety, które znajdowały w analizie jungowskiej odpowiadającą im teorię psychiki i techniki do poznawania siebie oraz rzeczywistości. Z tego czasu pochodzą też kontrowersje i początki refleksji dotyczące granic w relacjach terapeutycznych i osobistych. Zapewne właśnie dlatego, dzięki relacjom różnej natury: terapeutycznym, naukowym, treningowym, przyjaźniom, romansom, oraz intensywności tych procesów, a także ich implikacjom terapeutycznym, osobistym i etycznym zawdzięczamy pogłębienie rozumienia kobiecości w kobietach i w mężczyznach na gruncie analitycznej teorii.

Przedstawię cztery kobiece postaci. Dwie pierwsze były współczesne Jungowi, zaś dwie kolejne żyją współcześnie i zajmowały lub zajmują się nadal psychologiczną pracą, którą możemy nazwać archeologią psychiki indywidualnej i dekonstrukcją kulturowego tła. Ma to przemożny wpływ na rozwój współczesnej świadomej kobiecości.

Sabina Spielerein (1885–1942) to psychoanalityczka, lekarka, pacjentka Junga i współpracowniczka Freuda, analityczka i współpracowniczka Jeana Piageta. Niektórzy twierdzą, że łączył ją z Jungiem romans, natomiast Jung temu zaprzeczał. Niewątpliwa jest intensywność tej relacji. Z pewnością ich wspólna praca wiele wnosiła do badań. Prawdopodobnie Sabina Spielerein ma swój udział w powstaniu koncepcji złożonych treści psychicznych, nieświadomych – animy, czyli istnieniu kobiecego obszaru psychiki u mężczyzny i animusa, czyli męskiej strony u kobiety. Jako pierwsza wprowadziła koncepcję instynktu śmierci. Uznawany jest jej wpływ na koncepcje przeniesienia i przeciwprzeniesienia, uznawana za prekursorkę psychoanalizy relacyjnej, wprowadzenia do psychoanalizy rozwojowego i ewolucyjnego podejścia. Jej oryginalna myśl poprzedza powstanie teorii przywiązania i psychologii ewolucyjnej. W dużej mierze jej dorobek był pomijany, w ostatnim czasie cieszy się jednak zainteresowaniem i jest na nowo odkrywany.

Toni Wolff (1888–1953) była analityczką, wykładowczynią Instytutu w Zurychu, współpracowała i przyjaźniła się z Jungiem. Stworzyła koncepcję strukturalnych form kobiecości, która zakłada istnienie czterech głównych form w kobiecej psychice, manifestujących się na dwóch osiach: relacyjnej i nierelacyjnej. Formy strukturalne kobiecej psychiki według Toni Wolf to: amazonka-prorokini, matka-hetera. Zgodnie z tymi założeniami kobiecie może być bliżej do jednego ze sposobów aktywności: relacyjnego lub nierelacyjnego związanego z działaniem lub polem idei, koncepcji, wartości. Jej rola była pomijana, usuwana w cień, w czym dużą rolę odegrała jej osobista relacja z Jungiem, z którym prawdopodobnie łączył ją również romans. Towarzyszyła Jungowi podczas kryzysu psychicznego, w trakcie którego powstała Czerwona Księga – pomagała mu opracowywać zawarte w niej treści. Ma swój udział w powstaniu koncepcji struktur nieświadomych, takich jak: anima, animus i cień.
Marion Woodman (1928–2018) – analityczka jungowska, zajmowała się tematyką świadomej kobiecości u kobiet i mężczyzn, pracą z ciałem, ruchem autentycznym oraz badała zjawisko uzależnień. Marion Woodman przeprowadziła błyskotliwą dekonstrukcję patriarchatu, śledząc jego przejawy w psychice i w kulturze powstałej na podłożu judeo-chrześcijańskim. Sama była córką pastora, podobnie jak Jung. Jej wkład w aktualną koncepcję kobiecości jest bardzo istotny, wprowadza między innymi koncepcję nieświętej trójcy: materia, kobiecość, ciało.

Clarissa Pinkola Estes (ur. 1945) jest analityczką jungowską, zbieraczką opowieści z całego świata. To autorka książki Biegnąca z wilkami, która od wielu lat cieszy się ogromną popularnością i pełni funkcję inicjacyjną dla wielu współczesnych kobiet, które rozpoznają dzięki niej procesy we własnej psychice. Poprzez analizę baśni rekonstruuje psychiczne zadania rozwojowe stojące przed kobietą, opisuje i różnicuje wewnętrzne postaci, zakorzenia w rzeczywistości i zapoznaje z wewnętrzną dynamiką.

Represyjna kultura w indywidualnej terapii. Nowoczesna psychoanaliza i konieczność jej postmodernistycznej dekonstrukcji

Będąc psychoanalityczkami i psychoanalitykami dzisiaj, musimy zweryfikować wiele koncepcji i przekazów z przeszłości. Mówiąc o koncepcjach w psychoanalizie, nie możemy pominąć kontekstu społecznego i kulturowego. Gdy sięgamy do czasów Junga i Freuda, wiemy, że w tych czasach kobiety nie miały praw wyborczych, nie mogły decydować o sobie, uczyć się lub pracować w wybranej dziedzinie i bynajmniej nie była to sytuacja nowa. Od czasów starożytnych, w Grecji i Rzymie, kobieta żyła w zamknięciu swojego domu, czerpiąc sens życia i łącząc się z jego głębokimi cyklami podczas rytuałów. W judeo-chrześcijańskiej kulturze kobieta jest człowiekiem drugiej kategorii, którego bezdyskusyjna wartość przejawia się w zdolności dawania życia, czyli byciu matką. Psychoanaliza z kolei, stworzona u swoich źródeł przez mężczyzn, największe znaczenie nadaje matce i jej relacji z dzieckiem. Kobieta jest więc jednocześnie kimś bardzo wpływowym i drugorzędnym.

Klasyczna psychoanaliza wywodzi swoją refleksję bezpośrednio z instynktów i ciała jako obszarów bezpośredniego doświadczenia i totalnej realności. Język, którym psychoanaliza mówi o psychicznej rzeczywistości, jest najczęściej językiem mężczyzn, ich projekcji i instynktów.

To, co psychoanaliza jungowska wnosi do teorii psychiki, to między innymi koncepcja warstwy kulturowej nieświadomości i kulturowych kompleksów. Kimbles pisze: „O kulturowych kompleksach możemy myśleć w ten sposób, że są one ekspresją dynamicznego systemu relacji, które służą podstawowej potrzebie przynależności i tożsamości jednostki poprzez połączenie osobistego doświadczenia i oczekiwań grupy, które są mediowane przez procesy dotyczące rasy, etniczności, religii i płci. Konflikty wewnątrz grup, wyrażane poprzez dynamikę my/oni, projekcje i posiadanie racji są przedstawieniem normalnej dynamiki grupowej. Patologiczne przejawy tych procesów, które prowadzą do ludobójczej przemocy lub bardziej podstępnych niesprawiedliwości wydają się odzwierciedlać niepowodzenia w zarządzaniu dynamiką wytworzone na poziomie psychologii grupy” (Kimbles, 2000).

Gdy psychika wkracza do kultury, może nastąpić rozszczepienie, które jest związane z kobiecością w indywidualnych psychikach współczesnych kobiet i mężczyzn. Z tym rozszczepieniem, konfliktem spotka się każda kobieta pracująca ze swoją świadomością. Nie tylko psychoanaliza w dużej mierze jest opowiedziana z męskiego punktu widzenia, ale także większość baśni i mitów. Dzisiaj możemy podejść do próby odszyfrowania tego zafałszowania. Jego źródło tkwi w tym, że wiele historii, mitów, baśni, teorii psychologicznych zostało opowiedzianych w patriarchalnej kulturze z męskiego punktu widzenia. Pojawiło się miejsce na rozluźnienie sztywnego paradygmatu kulturowego opartego na kontroli, nakazach i zakazach dotyczących tego, co wolno lub co wypada kobiecie. Już w starożytności grecka kultura była typowo patriarchalna, wskutek tego dziedzictwa współczesne kobiety mogą mieć problem z określeniem swojej autentycznej tożsamości. Znajomość patriarchalnej kultury pozwala nam identyfikować obszary rozszczepienia i odszczepienia w personalnych aspektach kobiecości. Wskazują one, gdzie mogą pojawić się problemy, a są to między innymi obszary obejmujące: samostanowienie, akceptację oraz poznanie własnego ciała i jego reakcji, wyznaczanie granic, podejmowanie decyzji.

Teoria i praktyka

Analityczna teoria zakłada, że kobieta ma w swojej psychice pierwiastek męski i żeński. Podobnie mężczyzna posiada w sobie element męskości i kobiecości. Dlatego na gruncie psychologii analitycznej musimy mówić o świadomej kobiecości i męskości w kobiecie i w mężczyźnie. Jedno bez drugiego wewnętrznie nie istnieje, konieczne jest podjęcie wysiłku zintegrowania tego drugiego elementu. Rozwój i zdolność do tworzenia związków wewnętrznych i zewnętrznych zależy od relacji, jakie mamy z tymi uwewnętrznionymi strukturami. Od tego zależy również jakość tych związków. Podobnie jak w przypadku innych procesów wewnętrznych kluczowymi momentami są poszukiwanie, zróżnicowanie, negocjowanie oraz integracja nieświadomych treści.

Temat kobiecości pojawia się w terapii w różnych odsłonach u kobiet i mężczyzn, wiąże się z obszarami tożsamości, relacji z matką, ojcem, identyfikacji z nimi i przeciwidentyfikacji, identyfikacji seksualnej, poziomu i przepływu libido, obrazu wewnętrznego i zewnętrznego kobiety, mężczyzny, relacji z partnerem, partnerką. Niekiedy już na początkowym etapie procesu diagnostycznego okazuje się, że klientka/klient są niejako zakleszczeni w którymś z nieświadomych kompleksów, co zazwyczaj ma źródło w relacji z rodzicami – matką, ojcem lub obojgiem z nich.

W analizie jungowskiej zazwyczaj naturalne kierunki procesu są takie, że najpierw pracujemy z warstwą personalną, przepracowaniem pierwszych relacji, mając w polu uwagi obraz jaźni, czyli w pewnym sensie psychicznej struktury totalnej, z której personalne kompleksy, w tym ego, pobierają treści wykraczające również poza treści osobiste. W tym przypadku analiza wychodzi poza relacje z matką i ojcem, poza edypalny trójkąt.

Dla świadomości kobiety ważne jest objęcie relacji z męskością we własnej psychice, podobnie dla świadomości mężczyzny ważna jest relacja z jego własną kobiecością, w której niezmiernie ważną rolę odgrywa postać matki. Dla jednej i drugiej płci kluczowe staje się zróżnicowanie i uchwycenie obrazu męskości / kobiecości w sobie, aby nie projektować tych obrazów na zewnątrz, na osoby przeciwnej płci. 

Dla świadomości kobiety ważne jest objęcie relacji z męskością we własnej psychice, podobnie dla świadomości mężczyzny ważna jest relacja z jego własną kobiecością, w której niezmiernie ważną rolę odgrywa postać matki. Dla jednej i drugiej płci kluczowe staje się zróżnicowanie i uchwycenie obrazu męskości/kobiecości w sobie, aby nie projektować tych obrazów na zewnątrz, na osoby przeciwnej płci. Tego typu projekcje są bardzo silne, pełnią też swoje funkcje w procesie zakochania się.

Jednak aby związek mógł się świadomie rozwijać i być jednym z obszarów urzeczywistniania się partnerów, projekcje muszą zostać wycofane, a realna osoba, która jest za projekcją, musi zostać zobaczona z całą swoją realnością. W przeciwnym przypadku partner może być obciążony rolą niesienia projekcji animusa i ma spełniać nieuświadomione cele. Podobnie partnerka może stać się obciążona projekcją, a w pewnych przypadkach, gdy nie posiada własnej zróżnicowanej kobiecości i zidentyfikuje się z projekcjami swojego partnera, stać się żywą animą mężczyzny.

Możemy powiedzieć, że jest to swego rodzaju imperatyw – kobieta, aby mogła być świadoma, ma zadanie zintegrowania pierwiastka męskiego, a mężczyzna kobiecego, w przeciwnym przypadku będą działać na nieświadomych zasadach poprzez projekcje.

Instynkty

Instynkty są czynnikami leżącymi u podstawy stanów i zachowań. Freud rozpoznawał dwa podstawowe instynkty – miłość i śmierć. Jung natomiast zidentyfikował pięć podstawowych czynników instynktownych działających w psychice: głód, seksualność, aktywność, refleksyjność, kreatywność. W podejściu do kobiecości będziemy więc analizować więcej czynników i szukać odpowiedzi na to, jak kształtuje się zachowanie w stosunku do nich, gdzie występują blokady lub nadmiar czy niepokój.

Kilka obszarów badawczej refleksji towarzyszącej procesowi terapeutycznemu:

  • Obrazy i wzory kobiecości/męskości, w jakim stopniu są uświadomione i zróżnicowane w stosunku do rodziców, partnerów.
  • Relacja z ciałem, płynącymi z niego odczuciami oraz ze swoim wyglądem zewnętrznym.
  • Związki pomiędzy instynktami a działaniem i niedziałaniem.
  • Siła i kierunek nieświadomych projekcji.
  • Realizowane wzorce seksualności, do kogo tak naprawdę należą, w jakim stopniu są uświadomione.
  • Relacja do społecznych i kulturowych wymagań i lokowanie autorytetów.
  • Stan równowagi pomiędzy byciem a działaniem.
  • Etapy procesu rozwojowego i procesu samourzeczywistniania.

Droga świadomości

W poszukiwaniu świadomości i zadowolenia ze swojego życia kobiety i mężczyźni muszą dokonywać wysiłku, zastanowić się nad tym, jaką wewnętrzną konstrukcję kobiecości i męskości posiadają, jaka jest relacja tej konstrukcji do własnej matki i ojca.

Muszą to zrobić, aby nie przenosić nieświadomych, niezróżnicowanych treści na partnerów i własne dzieci. Ten proces uświadamiania zachodzi w przestrzeni wewnętrznej, często ludzie są do tego procesu zmuszeni poprzez różnie manifestujące się psychiczne cierpienie, które popycha do poszukiwań, wglądu i zmiany. Kontakt z animą – animusem wymaga najwięcej pracy, wysiłku rozpoznania i zróżnicowania....

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy