Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

27 lipca 2018

NR 10 (Lipiec 2018)

Śnienie przy pomocy rąk, czyli terapia w piaskownicy

0 65

Czym jest, a czym nie jest terapia w piaskownicy? Autor wyjaśnia w artykule podstawowe zasady i teoretyczną podbudowę tej metody, która wiąże się z określonym rozumieniem psychiki i jej procesów. Zaznaczone są elementy teorii leżące u jej podstaw w kontekście historii jej powstawania. Pokazana jest również unikalność tej metody w porównaniu z innymi formami psychoterapii, jej typowy format oraz jej możliwe zastosowania.

Co to jest terapia w piaskownicy?

Terapia w piaskownicy (Sandspieltherapie, Sandplay) jest formą psychoterapii zapoczątkowaną przez szwajcarską psychoanalityczkę jungowską Dorę Kalff. Patrząc na proces tej terapii z zewnątrz, zobaczymy osobę bawiącą się w trakcie sesji terapeutycznej drewnianym pudełkiem wypełnionym piaskiem przy użyciu różnych figurek i przedmiotów reprezentujących elementy rzeczywistości. Siedzący obok terapeuta po prostu przygląda się tej zabawie. Czasem pojawia się wymiana zdań. Czasem sesja przebiega w milczeniu. Nie ma jakichś szczególnych instrukcji. Pacjent jest po prostu zachęcony do wykorzystania dostępnych przedmiotów, aby zrobić z nimi to, co mu przyjdzie do głowy. O co więc w tym doświadczeniu chodzi?
Dla osoby zaznajomionej z teoriami i praktyką psychoterapii zabawa w piasku może przypominać znane techniki pracy niewerbalnej, kojarzone przede wszystkim z terapią dzieci. Terapia przypomina jedną z wielu podobnych technik w pracy z pacjentami, dla których rozmowa nie jest metodą z wyboru. Łatwo ją w ten sposób sklasyfikować jako jedną z tak zwanych twórczych lub projekcyjnych metod, zaliczając ją tym samym do ogólnego repertuaru technik pracy terapeutycznej. Ze względu na takie skojarzenia wyjaśnienie terapii w piaskownicy trzeba zacząć od ustalenia tego, czym ona nie jest. Opowieść o terapii w piaskownicy musi objąć to, co widać „wewnętrznym okiem”.
Terapia w piaskownicy nie jest ani techniką projekcyjną, ani metodą wydobywania pozaświadomych treści poddawanych następnie interpretacji racjonalnego umysłu, jak na przykład w psychoterapii psychodynamicznej czy terapii Gestalt. Jest natomiast oparta na założeniach psychologii głębi. Stanowi system rozumienia psychiki, jej rozwoju, jej zaburzeń i leczenia. Terapia w piaskownicy służy wspieraniu naturalnego procesu, który odbywa się poza racjonalnym obszarem psychiki. To wsparcie zapewnione jest przez stwarzanie odpowiedniej przestrzeni symbolicznej w trakcie sesji terapeutycznych. Innymi słowy, ta metoda polega na zaangażowaniu świadomego umysłu w dialog z psychiką nieświadomą. Jej założenia wyrastają z psychologii analitycznej Carla Gustava Junga.

Dora Kalff i Jungowie – jak powstawała metoda

Twórczynią omawianego podejścia była Dora Kalff – jedna z kilku bezpośrednich współpracowników Carla Junga, którzy wprowadzili jego myśl w obszar praktycznej psychologii dziecięcej. Cała historia zaczyna się w latach czterdziestych ubiegłego stulecia, kiedy niejaka Gret Baumann, będąc pod dużym wrażeniem kontaktu własnych dzieci z wakacyjną sąsiadką Dorą Kalff, przedstawiła ją swoim rodzicom – Emmie i Carlowi Jungom. W efekcie tego spotkania owa sąsiadka została analizantką Emmy Jung i zarazem studentką jej męża. Idąc za sugestią Junga, wróciła w latach pięćdziesiątych do Londynu, gdzie w klinice prowadzonej przez Margaret Lowenfeld uczyła się jej „techniki świata”. W trakcie pobytu w Londynie miała również kontakt z dwoma innymi kluczowymi w rozwoju psychoterapii dziecięcej psychoanalitykami: Donaldem Winnicottem oraz Michaelem Fordhamem.
Margaret Lowenfeld jest jedną z pionierek psychoterapii dziecięcej. Założyła pierwszą w Wielkiej Brytanii klinikę poradnictwa dziecięcego, do której później trafiła Dora Kalff. Klinika została po kilku latach przekształcona w Instytut Psychologii Dziecięcej, który stał się ośrodkiem szkolącym psychoterapeutów. W opracowanej przez Lowenfeld metodzie pacjenci bawili się w trakcie sesji terapeutycznych figurkami reprezentującymi elementy rzeczywistości. Zabawa odbywała się w pudełku wypełnionym piaskiem. Lowenfeld aktywnie uczestniczyła w zabawie pacjentów, podając im własne interpretacje tej zabawy. Dora Kalff, adaptując technikę Lowenfeld, przyjęła inne rozumienie obserwowanego podczas sesji procesu, a tym samym także roli terapeuty. W jej rozumieniu kluczowe jest powstrzymywanie interpretacji. Różnica wynika z odmiennego rozumienia natury psychiki, którą Kalff w dużej mierze zawdzięczała własnej analizie i studiom z Carlem Jungiem.
Drugi korzeń terapii w piaskownicy wyrasta z wieloletniego zainteresowania Dory Kalff wschodnim rozumieniem psychiki i jej procesów. Młoda Dora Kalff, przed nawiązaniem kontaktu z Jungami, studiowała w Londynie filozofię. W trakcie tych studiów rozwinęła zainteresowanie orientalistyką. Uczyła się greki, sanskrytu i języka chińskiego, które to umiejętności otworzyły jej drogę do studiów nad filozofiami i religiami Wschodu. Studiowanie buddyzmu Zen, buddyzmu tybetańskiego i taoizmu znacząco wpłynęło na jej późniejsze rozumienie psychiki i procesów jej leczenia. Skądinąd wiadomo, że niektóre wschodnie idee odegrały również ważną rolę w rozwoju psychologii analitycznej Junga. Zatem w późniejszym kontakcie z Jungiem Dora Kalff odnalazła swoje wcześniejsze intuicje, tym razem opracowane w języku współczesnej psychologii. Trzeba zwrócić uwagę, że tego rodzaju studia nie były wtedy powszechne czy nawet popularne. Interesujący jest fakt, że wiele z tych idei przeżywa współcześnie na gruncie zachodniej psychologii swoisty renesans, na przykład w popularnym tak bardzo treningu uważności.

Terapia w piaskownicy a psychologia analityczna

Wróćmy teraz do Junga i jego psychologii. Otóż u podstaw psychologii analitycznej leży uznanie realności i obiektywności psychiki. Według Junga psychika nieświadoma wykracza poza obszar, który w psychoanalizie rozumie się jako zbiornik treści zapomnianych, wypartych, niechcianych, jednym słowem w ten czy inny sposób ze świadomości usuniętych. To, co nieświadome, nie jest więc pochodną świadomości. Ponadto jest twórczym źródłem treści, które nigdy wcześniej nie były świadome. Psychika obiektywna charakteryzuje się określonym stopniem autonomii, zaś w swojej spontanicznej aktywności dąży w określonym kierunku. Podstawowym celem jest utrzymanie równowagi w całym systemie psychicznym, co jest warunkiem zdrowia psychicznego. W psychologii analitycznej rozumiemy psychikę jako energetyczny system rządzący się własnymi prawami, w pewnej analogii do systemów biologicznych. To, co język psychopatologii nazywa objawami, można więc rozumieć jako przejawy aktywności psychiki nakierowanej na odzyskanie równowagi. Pytania zadawane w psychopatologii: „jak”, a dalej „skąd” i „dlaczego”, uzupełnia się pytaniem „po co?”. W języku metapsychologii mówimy o zastępowaniu przyczynowo-skutkowego punktu widzenia perspektywą teleologiczną.
Postawa świadomego umysłu jest z definicji selektywna, a więc jednostronna. Zbyt duża jednostronność prowadzi jednak do zaburzeń równowagi, które kompensowane są wtedy spontaniczną aktywnością nieświadomej części psychiki. Tego rodzaju aktywność nakierowana jest na odzyskanie utraconej równowagi, ale może też być wyrazem impulsu r...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy