Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

14 lipca 2020

NR 22 (Lipiec 2020)

Seksualność małych dzieci
Jak reagować na przejawy seksualności? Jak podejmować rozmowy na tematy seksualne? Jaką wiedzę przekazać małemu dziecku?

25

Pracując w przedszkolu czy w innej placówce lub też będąc rodzicami małych dzieci, możemy stać się niekiedy świadkami ich zachowań, które mają seksualny charakter. Jest to nieuniknione, ponieważ to właśnie w wieku przedszkolnym dziecko eksploruje świat, siebie, relacje z innymi i dokonuje kilku nowych odkryć.

Odkrycie pierwsze: moje ciało jest źródłem nowych doznań. Dziecko odkrywa, iż dotykanie niektórych części ciała niesie za sobą inne, nieznane dotychczas doznania, dające przyjemność i odprężenie. Odkrycie drugie: ty jesteś inny/inna niż ja. Kontakt z innymi dziećmi w wieku przedszkolnym pozwala odkryć różnice w wyglądzie ciała dziewczynki i chłopca.

Odkrycie trzecie: my, to nie to samo, co dwie oddzielne osoby. Znając siebie i swoje ciało oraz rówieśnika odmiennej płci, dziecko zaczyna odkrywać łączącą ich relację, co z kolei prowadzi do podejmowania wspólnej aktywności, której najczęstszą formą są zabawy określane jako „erotyczne” lub „pseudoseksualne”.

Dzięki powyższym odkryciom dziecko ma możliwość doświadczania siebie jako istoty seksualnej. A co na to dorośli? Zwykle budzi to w nich całą plejadę trudnych do poskromienia uczuć: od lęku, przez złość, poczucie wstydu, aż nawet po rozpacz i poczucie bezradności. Te uczucia z kolei popychają ich do podejmowania różnych działań, nie zawsze jednak skutecznych i właściwych.

W związku z tym poniżej prezentuję kilka praktycznych porad dotyczących reagowania na wybrane przejawy seksualności dzieci. Świadomie nie dokonywałam rozróżnienia między dziećmi sprawnymi, neurotypowymi oraz dziećmi z niepełnosprawnością intelektualną czy spektrum autyzmu. Opisane propozycje oddziaływań mogą bowiem odnosić się do wszystkich grup dzieci.

W literaturze wymienia się cztery kategorie przejawów seksualności prezentowanych przez małe dzieci:

POLECAMY

  • zachowania masturbacyjne,
  • orientacyjne (ich celem jest zdobycie informacji na temat różnic anatomicznych w budowie dziewczynek i chłopców, kobiet i mężczyzn oraz funkcji, jakie spełniają rzeczone różnice),
  • interakcyjne (zabawy z innymi dziećmi),
  • twórcze (rysunki, ulepianki o treściach seksualnych).

Ze względu na ograniczone ramy niniejszego artykułu, nie jest możliwe opisanie niniejszych zagadnień w szerszym kontekście. Odsyłam czytających do literatury na ten temat.

1. Masturbacja wczesnodziecięca

Jednym z najczęściej obserwowanych przejawów dziecięcej seksualności jest masturbacja. Polega ona zazwyczaj na dotykaniu, drażnieniu narządów płciowych (u dziewcząt łechtaczki lub warg sromowych, zaś u chłopców – penisa) w celu uzyskania przyjemności. Podczas tych czynności można zaobserwować wyraźne pobudzenie emocjonalne, czerwienienie lub blednięcie skóry, pocenie itp., po czym następuje kulminacja (choć u dziecka trudno nazwać ją orgazmem) prowadząca do zaprzestania masturbacji.

Czy wszystkie dzieci się masturbują?
Oczywiście nie wszystkie, ale duża część dorosłych pamięta ze swego dzieciństwa takie zachowania i przyjemne doznania im towarzyszące. Nasilenie zachowań autoerotycznych przypada zazwyczaj na okres przedszkolny, choć można je też zauważyć u kilkumiesięcznych dzieci. W drugiej połowie pierwszego roku życia część dzieci eksploruje swoje genitalia tak, jak wcześniej poznawało swoje dłonie, stopy czy palce.
Dzieci stymulują swoje genitalia w różny sposób. Niektóre zaciskają okolice krocza na poduszce, klinie w wózku czy maskotce. Inne pocierają lub uciskają genitalia dłońmi przez ubranie lub pieluchę. Jeszcze inne pocierają ciałem o materac, dywan czy fotel.

Dlaczego małe dziecko się masturbuje?
Powody mogą być różne. Przede wszystkim jednak, dlatego że stymulacja bardzo wrażliwych na dotyk części ciała daje dziecku przyjemne doznania zmysłowe, czasem poczucie bezpieczeństwa i ulgę. 
M. Beisert wyróżniła trzy rodzaje masturbacji dziecięcej, biorąc pod uwagę funkcje, jakie pełnią.

Masturbacja rozwojowa
Największa grupa dzieci masturbuje się w celu osiągnięcia przyjemności. Być może, dziecko przez przypadek lub podczas zabiegów pielęgnacyjnych odkryło, że dotyk, pocieranie intymnych części ciała daje przyjemność i odprężenie, więc powtarza te czynności.

Schemat każdej stymulacji jest zwykle taki sam lub podobny i dziecko nie ukrywa swojego zachowania, przynajmniej do momentu interwencji dorosłego. Ten rodzaj masturbacji należy uznać za normalną aktywność typową dla wieku przedszkolnego.

Masturbacja eksperymentalna
Część dzieci się masturbuje, ponieważ są ciekawe swojego ciała, doznań z niego płynących i zwykle nie ukrywają swoich prób eksploracji. Dziecko zaczyna poddawać ciało (wraz z genitaliami) eksperymentom, wszystkim, które tylko przyjdą mu do głowy. Od samego dotyku okolic genitalnych przechodzi do prób wkładania przedmiotów w otwory ciała oraz od stymulacji rękoma przechodzi do stymulacji przedmiotami. Z tego względu ten rodzaj masturbacji nie ma powtarzalnego charakteru, ponieważ każdy eksperyment jest inny. Czasem zachowania dziecka są niebezpieczne, gdyż prowadzić mogą do uszkodzenia ciała, dlatego wymagają interwencji rodzica.

Dość łatwo jest jednak przeprowadzić taką interwencję. Wytłumaczenie dziecku, że może zrobić sobie krzywdę i potrzebna będzie pomoc lekarza, zaspokojenie ciekawości dziecka zwykle przynosi pożądany efekt.

Masturbacja instrumentalna
W przypadku niektórych dzieci masturbacja jest zachowaniem sygnalizującym istnienie problemu, z którym dziecko nie potrafi się skutecznie uporać:

  • Przez masturbację dziecko może radzić sobie z poczuciem osamotnienia i brakiem miłości. W sobie szuka pocieszenia.
  • Dziecko może się masturbować, gdy nie umie poradzić sobie z napięciem emocjonalnym, stresem, lękiem lub złością, np. w sytuacji, gdy stawiane jest przed nim zadanie, z którym nie potrafi sobie poradzić lub którego rozwiązanie wiąże się dla niego z dyskomfortem. Może stać się tak, że każda sytuacja stresująca będzie w nim wyzwalać masturbację, ponieważ dziecko sięgnie po strategię, której się nauczyło, jaka jest mu znana, skuteczna i przynosi chwilową ulgę.
  • Niektóre dzieci masturbują się, gdy są zmęczone i przestymulowane liczbą ćwiczeń, zajęć, a także przeciążone nadmiarem bodźców sensorycznych (szczególnie dzieci, u których występuje nadwrażliwość w obrębie różnych zmysłów).
  • Część dzieci stosuje masturbację, chcąc uniknąć czegoś, co jest dla nich nieprzyjemne i czego nie lubią. Dziecko może bowiem dostrzec związek między tym, że kiedy dotyka części intymnych, to rodzice szybko zabierają je do ulubionej czynności lub zabawy, by przestało to robić.
  • Inne dzieci stosują masturbację, gdy w ich życiu brak przewidywalności, swoistej strukturyzacji dnia lub zajęć.
  • W innych przypadkach masturbacja staje się dla dziecka sposobem dostymulowania się, gdy występują u niego zaburzenia przetwarzania sensorycznego, zwłaszcza w postaci podwrażliwości (niedowrażliwości) dotykowej. Dziecko poszukuje silnych bodźców i dostarcza ich sobie w obszarze genitalnym, który jest bardzo wrażliwy na dotyk. Może ponadto stymulować się intensywnie, gdy jest on przykryty pieluchą, czyli przeszkodą, która utrudnia odbiór wrażeń dotykowych.
  • Masturbacja może także stać się sposobem poszukiwania przez dziecko uwagi dorosłych lub innych osób z otoczenia. Gdy dziecko się masturbuje, wywołuje swoim zachowaniem jakieś reakcje innych z otoczenia i zwykle są one silne. Nawet jeśli są negatywne, dziecko uzyskuje to, czego pragnie – zainteresowanie, uwagę. Jeśli więc jego inne zachowania nie będą wystarczająco wzmacniane, uzna tę strategię za skuteczną i będzie ją stosować.
  • Niektóre dzieci stymulują genitalia, gdy się nudzą i pozostają bezczynne. Robią to szczególnie te, które mają dużą potrzebę aktywności, również fizycznej, lub po prostu nie potrafią same się czymś zająć, np. dzieci nisko funkcjonujące intelektualnie.
  • U części dzieci masturbacja jest sygnałem problemów zdrowotnych, np. infekcji układu moczowego, obecności pasożytów w organizmie, być może stanów zapalnych lub innych.
  • Wraz z innymi objawami (nigdy w izolacji) masturbacja może wskazywać na to, że dziecko było lub jest ofiarą wykorzystywania seksualnego.

Rodzice wyrażają czasem obawy, że ich dziecko ma być może silny popęd seksualny i dlatego się masturbuje. Należy jednak pamiętać, że w wieku przedszkolnym popęd seksualny jeszcze „się nie zbudził” i przyjdzie na to czas dopiero w okresie dojrzewania. Masturbacji dziecięcej nie należy utożsamiać z masturbacją nastolatków lub dorosłych, która służy głównie rozładowaniu napięcia seksualnego.

Jak zareagować, gdy dziecko się masturbuje?

Część z poniższych porad odnosi się do sytuacji przedszkolnych, natomiast część do sytuacji domowych. Ważne jest, by wyjaśnić rodzicom, w jaki sposób mogą/powinni/nie powinni reagować, gdy staną się świadkami masturbacji na terenie domu.

Krok pierwszy. Zatrzymaj się i pomyśl.

  • Powstrzymaj się od reakcji silnie zabarwionej emocjonalnie. Jeśli reakcja będzie bardzo emocjonalna, możesz wzmocnić zachowanie.
  • Nie karz dziecka. Karanie jest nie tylko nieskuteczne, ale zazwyczaj wzmacnia masturbację! Nastąpi bowiem w dziecku konflikt dążeń i emocji: przyjemność, ulga jest skojarzona z lękiem i wstydem. Ale nagradzająca wartość masturbacji i tak okaże się silniejsza, więc dziecko do niej powróci.
  • Nie mów do dziecka: „Fuj”, „Fe”, „Co ty tam robisz?”, „Nie dotykaj siusiaka, bo będzie bolało”.
  • Nie zawstydzaj dziecka.
  • Nie oceniaj masturbacji w kategoriach „złego zachowania”, z którym trzeba walczyć.
  • Nie walcz z dzieckiem i nie stosuj siły, by przerwać zachowanie.

Krok drugi. Podejmij doraźne działania.
Ich celem jest przede wszystkim zadbanie o to, by zachowanie miało charakter intymny. Jeśli więc po raz pierwszy jesteś świadkiem masturbacji i jeszcze nie wiesz, co jest jej przyczyną:

  • Zaproponuj dziecku inną aktywność typu zabawa, aktywność fizyczna, stymulacja polisensoryczna itp.
  • Zadbaj o intymność dziecka, gdy odrzuca ono Twoją propozycję, reaguje agresywnie przy próbie zmiany aktywności – niech inni nie będą świadkami jego zachowania. Przykładowo, przeprowadź dziecko do innego pomieszczenia (wraz z piłką, na której skacze), zasłoń parawanem i powiedz innym, że musi ono zostać samo.
  • Po prostu zostaw je i wyjdź, jeśli masturbacja odbywa się w miejscu intymnym i dziecko reaguje krzykiem lub płaczem przy próbie przerwania aktywności. Czasem brak interwencji bywa najlepszą reakcją. Przy czym w przedszkolu jest to działanie doraźne, a nie docelowe.
  • Wycofaj swoją obecność i przymknij drzwi, po prostu nie reaguj, jeśli masturbacja ma miejsce w intymnej sytuacji (przed spaniem, we własnym pokoju).

Krok trzeci. Zastanów się, jaka może być przyczyna zachowań masturbacyjnych.
Postaw sobie pytania i spróbuj na nie odpowiedzieć:

  • Czy masturbacja jest po prostu sposobem na uzyskanie przyjemności płynącej ze stymulacji ciała?
  • Czy dziecko masturbuje się, bo odkrywa swoje ciało i eksperymentuje z nim?
  • Czy przyczyną zachowań masturbacyjnych u dziecka mogą być problemy zdrowotne?
  • Czy masturbacja może być skutkiem nieodpowiedniej higieny?
  • Czy masturbacja jest odpowiedzią na zaburzenia sensoryczne?
  • Czy masturbacja jest sposobem radzenia sobie z napięciem emocjonalnym (lęk, stres, złość)?
  • Czy masturbacja ma miejsce w sytuacjach 
  • nadmiaru bodźców, zmęczenia i braku strukturyzacji?
  • Czy masturbacja pojawiła się po jakimś trudnym dla dziecka wydarzeniu?
  • Czy masturbacja jest sposobem na nudę i brak aktywności?
  • Czy masturbacja jest sposobem unikania zadań, których dziecko nie chce podejmować?
  • Czy masturbacja jest sposobem zwrócenia na siebie uwagi?

Jednocześnie także zastanów się:

  • Czy dziecko stosuje bezpieczne techniki stymulacji? Czy nie uszkadza sobie ciała?
  • Czy masturbacja nie zakłóca jego funkcjonowania? Czy nie przeszkadza mu uczyć się, bawić, być z rówieśnikami lub innymi ludźmi?
  • Czy masturbacja odbywa się w miejscu intymnym?

Krok czwarty. Jeśli masz wątpliwości, poproś o pomoc inne osoby.
Jeśli jest Ci trudno ustalić, jakie mogą być przyczyny zachowań dziecka, lub jeśli wahasz się, jakie działania podjąć, porozmawiaj z innymi osobami, które na co dzień pracują z dzieckiem, np. z terapeutą integracji sensorycznej, nauczycielem w przedszkolu, pedagogiem we wczesnym wspomaganiu. Dzięki rozmowie dowiesz się, czy dziecko masturbuje się także w innych sytuacjach. Specjaliści mogą także rozważyć z Tobą hipotezy dotyczące ewentualnych przyczyn. Może być pomocna także rozmowa z urologiem, a niekiedy neurologiem, jeśli podejrzewasz problemy zdrowotne. Jeśli natomiast jesteś zaniepokojony i czujesz się bezradny, skieruj rodziców na wizytę do seksuologa dziecięcego.

Krok piąty. Podejmij interwencję pasującą do dziecka i sytuacji.
Jeśli ustalisz, że masturbacja ma charakter instrumentalny, czyli dziecko stara się przez zachowanie zaspokajać swoje potrzeby, uzupełniać niedobory, sygnalizuje problem, skup się na przyczynie, a nie na samym zachowaniu!

  • Określ obszary, w których trzeba popracować z dzieckiem, by wyeliminować istniejący problem, naucz je innych sposobów radzenia sobie ze stresem, lękiem i zmniejsz u niego poziom napięcia emocjonalnego, np. przez proste relaksacje i ćwiczenia oddechowe, masaże, elementy praktyki uważności i wiele innych technik.
  • Zapewnij dziecku odpowiednią ilość aktywności fizycznej i świeżego powietrza.
  • Unikaj nadmiaru bodźców i przeciążenia nimi dziecka oraz zadbaj o strukturę dnia (by dziecko wiedziało, kiedy i co ma robić).
  • Zapewnij dziecku odpowiednie ćwiczenia, dzięki którym całe jego ciało będzie dostymulowane, np. zadbaj, by dziecko, które nosi pieluchę, na czas ćwiczeń pozostawało bez niej, a jedynie w ubraniu (ćwiczenia na piłce, w kocu, ćwiczenia rehabilitacyjne).
  • Realizuj ćwiczenia z zakresu integracji sensorycznej (opracowane przez terapeutę).
  • Obdarzaj dziecko uwagą w innych sytuacjach niż masturbacja.

Jeśli dziecko eksperymentuje z ciałem i robi to w sposób zagrażający zdrowiu, wyjaśnij mu, że tak nie należy robić oraz zaspokajaj jego ciekawość poznawczą dotyczącą ciała i seksualności (przy użyciu książeczek i obrazków).

Jeśli uznasz, że masturbacja ma u dziecka charakter rozwojowy i stymuluje się ono, bo odczuwa przyjemność, interweniuj tylko w takim stopniu, w jakim jest to niezbędne:

  • Jeśli wszedłeś do pokoju dziecka, a ono się stymuluje, po prostu wyjdź (na terenie domu).
  • Możesz też delikatnie przerwać dziecku masturbację i po prostu zaprosić je bez zbędnych komentarzy do innej aktywności.
  • Jeśli dziecko stymuluje się w salonie lub przy innych osobach, możesz łagodnie zabrać je lub powiedzieć mu „siusiaka/penisa dotykaj tylko w swoim pokoju” itp. Zaprowadź je do tego pokoju, przymknij drzwi. Dziecko musi wiedzieć, które miejsce w domu jest miejscem prywatnym.
  • Jeśli dziecko odkrywa ciało i stymuluje się przy innych, możesz powiedzieć „cipcia/pochwa może być odkryta tylko w twoim pokoju, załóż majtki”.
  • Jeśli dziecko jest w stanie to zrozumieć, umów się z nim na sygnał (nieoceniający, ale neutralny) przypominający, że nie ma dotykać intymnych części ciała przy innych, np. przy gościach. Niektóre dzieci tracą kontrolę nad tym, że się dotykają. Istotne jest jednak, by dziecko nie odbierało tej „przypominajki” w kategoriach kary (np. karcące spojrzenie, słowo „ręce”).

Najważniejszą sprawą jest, by dziecko zrozumiało, że wszystkie czynności, które dotyczą intymnych części ciała (np. dotykanie ich), powinny odbywać się w miejscu prywatnym.

Bądź uważny – wychwyć pierwsze sygnały!

Ważnym elementem dobrej interwencji jest także dostrzeżenie sygnałów wskazujących na to, że zachowanie masturbacyjne się pojawi. Bywa, że jesteśmy w stanie przewidzieć, że jeśli dziecko położy się na materacu w pozycji na brzuchu, wówczas zacznie się stymulować, albo jeśli idzie w stronę dmuchanej piłki lub fotela, będzie podskakiwać i stymulować genitalia.

Jest znacznie większa szansa, że dziecko podda się Twojej sugestii dotyczącej zmiany aktywności, gdy właśnie w tym momencie zareagujesz, nie zaś dopiero wówczas, gdy zacznie ono doświadczać przyjemności płynącej ze stymulacji. Jeśli będzie pochłonięte masturbacją i pojawią się u niego fizjologiczne objawy odczuwania przyjemności (zaczerwienienie na twarzy, przyspieszony oddech, prężenie się), dużo trudniej – o ile w ogóle – będzie zachęcić dziecko do rezygnacji z masturbacji na rzecz innej aktywności.

Istotne! Wzmacniaj alternatywne zachowania dziecka!
Pamiętaj, masturbacja jest zwykle dla dziecka bardzo przyjemna, więc jest nagrodą samą w sobie, dlatego często po prostu „nie opłaca się” mu jej przerywać, by wykonywać jakieś zadanie przy stoliku. Nie jest właściwe każdorazowe proponowanie dziecku bardzo atrakcyjnej zabawy, gdy ono się stymuluje. Może to bowiem sprawić, że zacznie ją traktować jako nagrodę za stymulację. Możesz więc zastosować następującą strategię: jeśli dziecko podczas wykonywania zadania (dla przykładu – układania puzzli przy stoliku) próbuje dociskać dłonią genitalia, powiedz mu np. „ręka dokłada puzzle” lub „ręka na stole”, a następnie – jeśli dziecko wykona polecenie samodzielnie lub z Twoją pomocą – daj mu nagrodę (to może być nagroda biologiczna typu kawałek pokarmu, żeton lub inne wzmocnienie). Tylko Ty wiesz, co jest wzmocnieniem dla Twojego dziecka.

Proste techniki behawioralne mogą być bardzo przydatne w pracy nad niektórymi zachowaniami masturbacyjnymi u dzieci, zwłaszcza tymi, które mają już nawykowy charakter.

2. Dziecięcy ekshibicjonizm

Czy ciało człowieka jest interesujące? Z pewnością tak. Uświadamiamy sobie to, obserwując kilkuletnie dzieci, które zaczynają okazywać ciekawość wobec budowy własnego ciała, w tym także jego intymnych części. Niekiedy dzieci szczegółowo oglądają swe genitalia przy użyciu lusterka, a jeśli mają taką możliwość, chętnie porównują je z rówieśnikami. Owo odkrycie sprawia, iż czasem pragną podzielić się nim z innymi osobami z rodziny, obnażając się w ich obecności.

Być może, dziecko próbuje rozebrać się, gdy w domu jest właśnie wielu gości i wpada w środek imprezy bez majtek, paradując z uśmiechem między gośćmi? Poniżej prezentuję przykładową reakcję.

Jak reagować?
Jeśli jako rodzic zaczniesz karać lub zawstydzać dziecko, zupełnie niepotrzebnie wzbudzisz w nim zainteresowanie połączone z niepokojem. Ważne jest więc okazanie aprobaty dla ciała dziecka. Jako mama czy ojciec powiedz: „jesteś dziewczynką/chłopcem i to nas cieszy”, ale jednocześnie wyjaśnij powody, dla których okrywamy je odzieżą. Jeśli dziecko nadal urządza takie „pokazy”, każdorazowo wyprowadzaj je z pokoju (bez złości, dziecko dz...