Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

15 listopada 2021

NR 30 (Listopad 2021)

Nastoletni sprawcy przestępstw – diagnoza i kierunki oddziaływań terapeutycznych

0 24

Rodzina uznana jest za najbardziej istotne środowisko wychowawcze i socjalizacyjne, zapewniające dziecku nie tylko zabezpieczenie potrzeb egzystencjalnych, ale również rozwój fizyczny, społeczny i emocjonalny. Dysfunkcyjny system rodzinny, często jest źródłem doznawania przez nastolatka trudnych emocji, stanowi podłoże frustracji, lęków i napięć (Michałowska, 2012). Pogłębiona diagnoza środowiska rodzinnego nieletniego jest pierwszym krokiem do wypracowania skutecznych metod oddziaływania na nastoletnich sprawców przestępstw.

Środowisko rodzinne może przyczyniać się do rozwoju zachowań przestępczych u nastolatków w sposób bezpośredni, czyli poprzez własne oddziaływanie demoralizujące, uniemożliwiając prawidłowy proces socjalizacji, oraz pośrednio, kiedy nastolatek nie znajduje w rodzinie oparcia i zainteresowania, poszukuje kontaktów rówieśniczych, które nie są kontrolowane, wchodzi w grupy, które niekorzystnie wpływają na jego rozwój.

POLECAMY

Obszary funkcjonowania rodziny

W obszarze badań rodziny i jej roli socjalizacyjnej eksponuje się dwa główne jej obszary funkcjonowania, w obrębie których występuje uniwersalny zbiór uwarunkowań rozwojowo-wychowawczych sprzyjających bądź szkodzących prawidłowemu kształtowaniu osobowości dziecka. Są to:

  • warunki materialno-bytowe egzystencji dziecka (źródło zaspokojenia potrzeb biologicznych, tj. odżywiania, ubioru, zabezpieczenia zdrowia, podstawy materialne dla oddziaływań wychowawczych dotyczące zakupu sprzętu do zabawy, rekreacji i edukacji),
  • treść i style interakcji psychologiczno-pedagogicznych odpowiedzialnych za rozwój dziecka (źródło zaspokajania i rozwoju potrzeb psychicznych, tj. osobisty kontakt z dzieckiem, sieć bodźców dostarczanych dziecku przez członków rodziny) (Stanik, 2013).

Już w pierwszych miesiącach życia dziecka wytwarzają się u niego związki (odruchy) warunkowe między nim, a powtarzanymi zachowaniami członków rodziny. Gdy zachowania te są prawidłowe z psychologicznego punktu widzenia, dziecko rozwija się emocjonalnie normalnie. Natomiast gdy zachowania te są wadliwe, drażliwe bądź bolesne dla dziecka, utrwalają się u niego reakcje lękowe, które w dalszym ciągu przeradzają się w syndrom lękliwości jako rys osobowości. W kolejnych fazach rozwojowych interakcje w rodzinie stają się stymulatorami rozwoju języka u dziecka, stanowią wzorzec zachowań, a także wyznaczają granice dla zachowań niepożądanych (Stanik, 2013).

Opiniodawcze Zespoły Sądowych Specjalistów zajmują się diagnostyką i sporządzaniem opinii m.in. w sprawach nieletnich. Ośrodki te pełnią w Polsce funkcję pomocniczą wymiaru sprawiedliwości. Proces diagnostyczny oraz sporządzana na jego podstawie opinia ma istotne znaczenie w sprawach sądowych nieletnich z uwagi na zakreślenie przez specjalistów kierunków oddziaływań, których wdrożenie ma wpływ na konkretnego nieletniego.

Praktyka własna w dziedzinie opiniodawstwa sądowego w obszarze problematyki nieletnich wskazuje, iż większość sprawców przestępstw wywodzi się z rodzin, w których obowiązywały m.in. przestępcze wzory zachowań, zachowania agresywne członków rodziny, porzucenie rodziny przez jednego z rodziców, brak pozytywnych wzorców funkcjonowania (w obszarze pracy, realizacji ról społecznych). Należy jednak pamiętać, że społeczne przystosowanie nastolatka, rodzaj i zakres jego uspołecznienia oraz stopień i funkcja społeczna jego samodzielności są nie tylko efektem wychowania i wpływu środowiska rodzinnego. Zależą również od procesów psychobiologicznych rozwoju człowieka, wpływu otoczenia 
(m.in. środowisko lokalne, sąsiedzkie, rówieśnicze, szkolne), w którym tkwi dziecko i które wyznaczają zakres rozwojowych możliwości oraz procesu socjalizacji.

Diagnoza problematyki nastoletnich sprawców przestępstw

Opiniodawcze Zespoły Sądowych Specjalistów (OZSS) zajmują się diagnostyką i sporządzaniem opinii m.in. w sprawach nieletnich. Ośrodki te pełnią w Polsce funkcję pomocniczą wymiaru sprawiedliwości. Proces diagnostyczny oraz sporządzana na jego podstawie opinia ma istotne znaczenie w sprawach sądowych nieletnich z uwagi na zakreślenie przez specjalistów (psycholog, pedagog, psychiatra) kierunków oddziaływań, których wdrożenie ma wpływ na konkretnego nieletniego.

Proces diagnostyczny składa się z trzech etapów:

  • analizy akt sądowych sprawy i przygotowania do badania (dostosowanie lokalu, dobór stosownych metod, wezwanie uczestników badania),
  • wykonanie badania właściwego (nawiązanie kontaktu z osobami badanymi – nieletnim i jego rodzicami lub innymi opiekunami, zastosowanie wybranych metod badawczych),
  • opracowanie zebranego materiału (analizy i interpretacji wyników badania, integracji danych, konsultacji w zespole, sformułowania opinii na piśmie).

Wydana opinia ma formę studium przypadku złożonego z następujących elementów:

  • wywiadu środowiskowego (obszernego i wnikliwego),
  • wyników przeprowadzonych badań psychologicznych (w obszarze intelektu, cech osobowości, charakterystyki relacji rodzinnych, środowiska nieletniego),
  • wyników badań pedagogicznych (charakterystyki środowiska wychowawczego – stosowanych metod wychowawczych, kompetencji rodzicielskich, przejawów demoralizacji nieletniego),
  • wyników konsultacji psychiatrycznej nieletniego.

Wymiar sprawiedliwości oczekuje od psychologa (i pozostałych specjalistów wchodzących w skład zespołu badającego) udzielenia odpowiedzi na postawione w tezie dowodowej sądu pytania, przed sądem zaś m.in. wnikliwą analizę sporządzonej opinii oraz jej efektywne wykorzystanie na etapie orzekania o dalszych losach nieletniego (Włodarczyk-Madejska, 2017).

Czyny nieletnich sprawców przestępstw

Lekceważenie norm prawnych, bez względu na to czy przybiera postać przestępstwa, czy wykroczenia, stanowi przejaw demoralizacji i winno spotkać się ze zdecydowaną reakcją ze strony społeczeństwa i organów ścigania. Powzięte działania wobec nieletniego powinny skutkować powrotem nastolatka do właściwych postaw i zachowań. W wyniku prowadzonej pracy badawczej obejmującej nieletnich należy dokonać oceny poziomu demoralizacji nastolatka. W myśl ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich z dnia 26 października 1982 r. demoralizacja oznacza stan lub proces charakteryzujący postawy i zachowania nieletniego w stosunku do obowiązujących w społeczeństwie podstawowych norm i zasad postępowania (Stanik, 2013).

Przykładowy katalog okoliczności i zachowań świadczących o demoralizacji nastolatka zawiera: wagary, zaniedbywanie nauki szkolnej, ucieczki z domu, picie alkoholu, używanie środków odurzających, włóczęgostwo, udział w grupach przestępczych, naruszenie zasad współżycia społecznego, popełnianie czynów zabronionych.

Po dokonaniu całościowej analizy dostępnego materiału dowodowego, w tym informacji zawartych w opinii specjalistycznej, sąd może zastosować wobec nieletniego grupę środków (art. 6 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich):

  • środki przewidziane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym,
  • środki leczniczo-wychowawcze (np.: umieszczenie w młodzieżowym ośrodku socjoterapii, ośrodku wychowawczym lub domu pomocy społecznej),
  • środki poprawcze (umieszczenie w zakładzie poprawczym),
  • środki wychowawcze (np. upomnienie, nadzór rodziców lub opiekunów prawnych, nadzór kuratora, skierowanie nieletniego do placówki, która przejmuje część obowiązków wychowawczych od rodziców, jak np. ośrodek szkolno-wychowawczy).

Studium przypadku

Nieletni Igor, lat 15, obecnie wychowanek Młodzieżowego Ośrodka Socjoterapii. Skierowany na badania specjalistyczne sądowe, dopuścił się znieważenia nauczyciela, wszczynał bójki wśród rówieśników, zastraszał rówieśników, eksperymentował z używkami (alkohol i marihuana).

W wyniku badań i analizy całości materiału w sprawie ustalono, że nieletni wywodzi się z rodziny pełnej, w chwili obecnej nienoszącej jawnych oznak patologii społecznej, ale dysfunkcyjnej wychowawczo. Ma młodszego o trzy lata brata, rodzice tworzą konkubinat; rodzina zajmuje mieszkanie socjalne, mieszka wraz z dorosłym bratem ojca, trzeźwym alkoholikiem, w przeszłości wszczynającym awantury domowe. Sytuacja finansowa rodziny jest mało stabilna – matka trudni się pracami dorywczymi, ojciec prowadzi własną działalność okresowo zawieszaną, w przeszłości trudnił się hazardem, ma długi, karany sądownie za przestępstwa przeciwko mieniu i czyny chuligańskie, kilka lat był osadzony w zakładzie karnym. Nieletni pochodzi z ciąży o prawidłowym przebiegu. Dane anamnestyczne nie wskazują na czynniki obciążające przebieg rozwoju psychomotorycznego dziecka, nie chorował poważnie, nie był hospitalizowany.

Rodzice prezentują niepożądane postawy wychowawcze – mocno ochraniające, bagatelizujące i pomniejszające problemy syna (od I klasy szkoły podstawowej miał problemy z zachowaniem i dostosowaniem się do zasad panujących w klasie i wśród rówieśników). Rodzice w procesie wychowawczym nie koncentrowali się na wdrożeniu obowiązków, nie stawiali dziecku granic i zasad, w efekcie chłopiec ma dwuletnie opóźnienie szkolne.

Przyczyn pogłębiających się problemów u Igora (tj. wagarów, aroganckiego i wulgarnego zachowania na terenie szkoły, łamania regulaminu szkoły poprzez wszczynanie bójek, znieważenie nauczyciela) upatrywali w prowokacyjnych zachowaniach uczniów i niesprawiedliwych postawach nauczycieli wobec syna. Ponadto rodzice prezentowali postawę roszczeniową wobec instytucji (szkoły, kurateli sądowej) i mało krytyczną wobec siebie i syna, czym wzmacniali poczucie bezkarności Igora. Obecnie bierni i bezradni wobec jego problemów.

Szkoła złożyła zawiadomienie do sądu rodzinnego, w trybie pilnym nieletni został skierowany do Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego, w toku trwało postępowanie o demoralizację. W trakcie postępowania sądowego, m.in. w wyniku badań specjalistycznych stwierdzono u nieletniego zaburzenia zachowania i emocji (ryzyko rozwoju zaburzeń osobowości w kierunku osobowości narcystycznej), poziom demoralizacji nieletniego oceniono jako początkowy z tendencją do pogłębiania.

Dysfunkcyjne środowisko wychowawcze, w tym niskie umiejętności wychowawcze rodziców, wskazano jako jedną z głównych przyczyn problemów wychowawczych dziecka. Zalecono w opinii specjalistycznej wdrożenie dwutorowych działań, tj. ukierunkowanych na podniesienie kompetencji wychowawczych rodziców i pedagogizację oraz objęcie nieletniego oddziaływaniami socjoterapeutycznymi.

Studium przypadku

Nieletni Alan, lat 17, obecnie wychowanek Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego. Skierowany na badania specjalistyczne, bo dopuścił się kradzieży, licznych pobić (m.in. jako pseudokibic), stosował używki, wagarował, znieważył nauczyciela.

W wyniku badań i analizy całości materiału w sprawie ustalono, że nieletni wywodzi się z rodziny rozbitej, rodzice rozwiedli się, gdy chłopiec miał 10 lat, pozostał pod opieką matki wraz z czwórką starszych, pełnoletnich braci. Wśród przyczyn rozpadu małżeństwa rodziców stwierdzono nadużywanie alkoholu przez ojca, co wpływało niekorzystnie na sytuację finansową rodziny (miał problemy z utrzymaniem pracy z powodu nadużywania alkoholu), jak i na atmosferę domową (ojciec pod wpływem alkoholu wszczynał awantury, kłótnie, nie dokładał się do budżetu domowego, stos...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy