Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

19 marca 2018

NR 5 (Wrzesień 2017)

Myślenie o myśleniu - mentalizacja
Część I – wstępne informacje, zarys podstawowych pojęć

0 129

„Mentalizowanie to widzenie siebie z zewnątrz oraz patrzenie na innych od środka”. A. Bateman

Koncepcje dotyczące mentalizacji oraz teorie umysłu w ostatnich latach przyciągają uwagę badaczy z różnych dziedzin, np. psychologii, kognitywistyki, psychiatrii, neuropsychologii. Mentalizacja jako wyobrażeniowa aktywność umysłowa ma na celu uświadomienie i interpretowanie ludzkiego zachowania jako intencjonalnych stanów umysłu: potrzeb, pragnień, uczuć, wierzeń, przekonań, celów, zamiarów. Dlaczego uświadamianie sobie własnych stanów umysłu jest tak znaczące? Bowiem to, co uświadomione, jest możliwe do modyfikacji.

MENTALIZACJA to wyobrażeniowa aktywność umysłowa mająca na celu uświadomienie i interpretowanie ludzkiego zachowania (zarówno swojego, jak i innych ludzi) jako intencjonalnych stanów umysłu (tzn. potrzeb, pragnień, uczuć, wierzeń, przekonań, celów, zamiarów…). Posługując się metaforą zaczerpniętą z prezentacji A. Batemana: „mentalizowanie to widzenie siebie z zewnątrz oraz patrzenie na innych od środka”.

Mentalizacja to konstrukt stosunkowo świeży. Co prawda pierwszy raz pojęcie to zostało użyte przez Stanleya Halla w 1885 roku (w kontekście systemu edukacji w USA), ale spopularyzowane zostało w obecnym kontekście przez Petera Fonagy`ego oraz jego zespół dzięki koncepcji mentalizacji (początki przypadają na lata 90.). Zwiększone zainteresowanie badaczy może wynikać z dostrzeżenia, że teoria umysłu jest zbyt wąska – pomija kontekst emocjonalny i relacyjny. Teorie mentalizacji czerpią z koncepcji psychoanalitycznych, z teorii relacji z obiektem, teorii przywiązania (W niniejszym artykule nie będą przybliżane te koncepcje – są tak obszerne, że mogłyby stanowić temat osobnego artykułu, mimo to warto odświeżyć wiedzę z tego zakresu, ponieważ stanowią one bazę teorii mentalizacji).

Mentalizacja – zakres pojęcia

Mentalizacja to pojęcie bardzo szerokie, złożone i wielowymiarowe. Warto doprecyzować, co dokładnie jest określane pod pojęciem „mentalizacji” (na przykład, o którym z wymiarów mentalizacji mówimy – co zostanie wyjaśnione w dalszej części artykułu). Ponadto z faktu, że jest to dopiero tworząca się koncepcja, wynika swego rodzaju wielość sposobów myślenia o mentalizacji, mnogość akcentowanych aspektów, dlatego niemożliwym jest pisanie o mentalizacji bez zarysowania ram teoretycznych i doprecyzowania pojęć.

Korzyści płynące z praktyki mentalizacji:

  • wrażenia somatyczne przekształcane są w idee, które można zwerbalizować i komunikować;
  • rozumienie stanów innych ludzi ułatwia rozumienie zdarzeń społecznych, tworzenie więzi interpersonalnych, a nawet odczytywanie sygnałów zagrożenia ze strony innych osób;
  • rozumienie mechanizmów nieporozumień ułatwia dostrzeganie, gdy nie jesteśmy rozumiani przez innych ludzi – bycie niezrozumianym bez świadomości sytuacji prowadzi do wielu niedomówień (ponieważ bazujemy na fałszywie przyjętych założeniach dotyczących posiadania wspólnego pola znaczeniowego). Jest to doświadczenie silnie awersyjne, dodatkowo generuje uczucia takie, jak: wrogość, wycofanie, przyjmowanie nadmiernie obronnej postawy czy odrzucenie. Zatem tak ważna jest świadomość stanów umysłu.

Mentalizację można postrzegać z wielu perspektyw, przedstawianych za pomocą kilku różnych wymiarów.

 

Wymiary mentalizowania

  1. Mentalizacja automatyczna a mentalizacja kontrolowana

    Mentalizacja kontrolowana nazywana jest również jawną lub explicite – to powolny, seryjny i sekwencyjny proces przetwarzania bodźców, wymagający refleksji, nakierowania uwagi, włożenia wysiłku. Zachodzi  na przykład u psychoterapeuty, który próbuje zrozumieć stany wewnętrzne swojego pacjenta.
    W opozycji znajduje się mentalizacja automatyczna – jest szybsza, bazująca na przetwarzaniu równoległym i odruchowym (nie wymaga nakierowywania uwagi, posiadania intencji mentalizowania). Nazywana jest również niejawną lub implicite. Występuje dużo częściej w codziennym życiu. Ma miejsce na przykład, gdy prowadzimy swobodną rozmowę i bez ustalania reguł czy skupiania się, potrafimy mówić na zmianę.
  2.  Self a inni

    Mentalizacja stanu własnego umysłu: „Co czuję? ”, „Dlaczego tak się zachowałem? ” lub innych osób – „Czy to ją zasmuciło? ”
  3. Mentalizacja poznawcza a afektywna

    Aspekt poznawczy mentalizacji (tak zwana teoria umysłu odwołuje się właśnie do tego aspektu mentalizacji) definiowany jest jako zdolność do tworzenia reprezentacji poznawczych stanów umysłu, a ponadto przypisywania przekonań i pragnień (dzięki czemu możliwe jest rozumienie i przewidywanie zachowań). Nazywana jest również mentalizacją zimną, ponieważ jest wolna od emocji.
    Mentalizacja afektywna to zdolność do rozpoznawania, rozumienia i antycypowania stanów emocjonalnych – wnioskowanie opiera się nie tylko na wiedzy obiektywnej, biorą w nim udział także emocje i intuicja; znana również jako mentalizacja gorąca; znacząca w kontekście klinicznym. Dla optymalnego funkcjonowania oba te wymiary powinny ze sobą współpracować, aby wnioskowanie było trafne.
  4. Mentalizacja skupiona na cechach zewnętrznych a mentalizacja skupiona na cechach wewnętrznych (naszych i innych)

    Mentalizowanie cech zewnętrznych, czyli na przykład zachowania, lub mentalizowanie wewnętrzne, czyli myśli i uczuć. Wymiar ten łączy się z wymiarem automatyczna-kontrolowana. Wyniki badań pokazują, że mentalizacja oparta na cechach zewnętrznych jest zazwyczaj automatyczna, bardziej odruchowa, natomiast ta skupiona na wnętrzu wymaga kontrolowanej refleksji. (Jak pokazują badania, w zależności od tego, który wymiar jest w danym momencie dominujący, aktywowane są odmienne obszary mózgu). Czasem badacze odwołują się również do „nieformalnych” aspektów procesu mentalizacji, takich jak wymiar czasowy, tzn. dotyczą „tu i teraz” (obecnej sytuacji) lub przeszłości („Z perspektywy czasu rozumiem już, że jego intencje były dobre”) albo przyszłości („Czy to, że nie pojawię się na jego urodzinach, sprawi mu przykrość?”) czy też wymiaru sztywność vs. elastyczność (sztywność może świadczyć o zaburzeniach).
    Dla adekwatnego wnioskowania istotnym jest balans między powyższymi wymiarami (na przykład dominacja mentalizacji opartej na cechach zewnętrznych prowadzi do oceni...

Ten artykuł dostępny jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Psychologia w praktyce"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy