Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

17 maja 2021

NR 27 (Maj 2021)

Genogram jako narzędzie pomocnicze w analizie stylów przywiązania w terapii par z problemem seksuologicznym

64

Niezależnie od myśli, którą kierujemy się w swojej pracy jako terapeuci, niezależnie od teorii, w świetle której postrzegamy klienta i jego świat, niezależnie od narzędzi, jakie wykorzystujemy w swojej pracy psychologicznej i terapeutycznej, użyteczne jest zapoznawanie się z dobrobytem wiedzy i nauki, które mogą się stać niejednokrotnie inspiracją i drogą, jaką poprowadzimy relacje z klientem.

Pracując z parami nad ich problemami życia codziennego, w tym problemami seksualnymi, terapeuta systemowy zazwyczaj zastanawia się, jaki dana para tworzy system, jaki typ relacji reprezentuje lub jaką opowieść niesie za sobą z pokolenia na pokolenie. Obszar seksualny bywa płaszczyzną pokazującą, co w relacji się dzieje, jaki przekaz niesie dana historia. Niezależnie więc, po jakie narzędzia sięgniemy i do jakiej wizji pracy zaprosimy swoich klientów, dobrze jest poszerzać swój światopogląd o różne rozumowanie świata i wykorzystywać różne źródła pogłębienia wiedzy o świecie klienta. Wiedzę tę możemy wykorzystywać wtedy, kiedy mamy świadomość, jaki jest tego cel i gdy mamy poczucie, że będzie to dla całego systemu użyteczne.

Pracując z problematyką seksuologiczną i mając na uwadze dysfunkcje seksualne, terapeuta niejednokrotnie sięga po pracę z całym systemem, czyli mowa tutaj o pracy z parą. Czasem na pierwszej wizycie pojawia się jedna ze stron, której problem dotyka bezpośrednio, a innym razem pojawia się od razu para. Warto jednak pamiętać, że problem seksuologiczny zawsze dotyczy obojga, nawet jeśli bardziej dotyka jednej ze stron. To, czy praca będzie koncentrowała się na parze, czy na podejściu indywidualnym, bywa zależne od wielu czynników.

Od wielu lat style przywiązania i sfera seksualna człowieka pozostają w obszarze badań naukowych, określając ich wspólną zależność i wpływ. Zatem jedną z możliwości przyglądania się przyczynom i charakterystyce relacji, również tej seksuologicznej, jest zapoznanie się ze stylami przywiązania, jakimi cechują się osoby będące w związku. Oczywiście zawsze możemy sięgać po standardowe metody badania, jakimi jest wywiad lub po prostu kwestionariusz. Jednak uważam, że użyteczne jest sięganie po takie techniki, dzięki którym będziemy mogli zobaczyć dane zagadnienie w szerszym kontekście. Do takiej formy pracy zaprasza wcześniej wspomniany genogram rodziny. Zanim jednak przejdziemy do samego narzędzia, warto osadzić się trochę w teorii, która przybliży nas do tematu stylów przywiązania oraz ich wpływu na seksualność.

POLECAMY

Style przywiązania – charakterystyka

Pisząc o stylach przywiązania, trzeba sięgnąć do genezy teorii. Jej twórcą był J. Bowlby (1980), który przywiązanie rozumował jako potrzebę więzi. W swoim założeniu odnosił się do obserwacji tworzenia się więzi pomiędzy niemowlęciem a opiekunem. Współcześnie z teorii przywiązania i badań w tym obszarze wyłoniła się koncepcja Trójwymiarowego Modelu Relacji Erotycznej opisująca wzajemne zależności między stylami przywiązania, opiekuńczością oraz seksualnością (Mikulincer i Shaver, 2007). Wracając do samej charakterystyki stylów przywiązania na podstawie pracy Bowlby’ego i Mary Ainsworth (1977), możemy scharakteryzować trzy rodzaje stylów przywiązania. Do kryteriów ich tworzenia autorka zaproponowała ocenę jakości relacji, wrażliwości i dostępności matki w sytuacji sygnalizowania potrzeb przez dziecko. Tak powstały: styl bezpieczny, lękowo-ambiwalentny i unikający. Od analizy stylów przywiązania u dzieci zakres badań rozszerzał się również na osoby dorosłe. Takim przykładem są badania Hazan i Shaver (1994), którzy zaobserwowali, że u osób dorosłych bliskie relacje odzwierciedlają analizowane wcześniej mechanizmy u dzieci. Dorośli odczuwający poczucie bezpieczeństwa są bardziej kreatywni w zachowaniu wobec partnera, są pewni siebie, gdy ich partnerzy są osiągalni i wrażliwi na sygnały płynące od partnera. Gdy dorosły odczuwał lęk, zagrożenie lub chorobę, partner stawał się potrzebny jako źródło bezpieczeństwa, komfortu i ochrony. Tematyka seksualna u osób dorosłych a style przywiązania jest obszarem stosunkowo nowych badań. W literaturze przedmiotu możemy znaleźć badania dotyczące satysfakcji z życia seksualnego, rodzajów stosowanej antykoncepcji, zdrad i zaburzeń seksualnych, wieku inicjacji seksualnej, jakości i częstotliwości współżycia w powiązaniu ze stylami przywiązania (Impett i Peplau, 2002; Birnbaum i inni, 2006; Khoury i Findlay, 2014). Równowaga między nimi jest uważana za podstawę w zdolności do utrzymywania dojrzałych relacji i udanego życia seksualnego. Reasumując, problemy seksualne dorosłych w powiązaniu z określonymi stylami przywiązania mogą się przyczynić do lepszego rozumienia pewnych zachowań dotyczących sfery seksualnej, jak i budowania relacji bliskości.

Styl przywiązania u osób dorosłych

Z opisami stylów przywiązania osób dorosłych możemy się zapoznać, sięgając po Kwestionariusz Stylów Przywiązaniowych (KSP) Mieczysława Plopa, oparty na idei Hazana i Shaver, a bazujący na koncepcjach Bowlby’ego i Ainsworth. Dodając wiedzę z obszaru seksualnego, poszczególne style charakteryzują się swoistymi typami zachowań. 

Osoby z bezpiecznym stylem przywiązania będą cechowały się wysokim poziomem satysfakcji w relacji z partnerem, opartej na poczuciu dostępności w sytuacjach trudnych, ważnych, kryzysowych. Będą wspierać swoich partnerów, potrafiąc samemu prosić o pomoc, jeśli tego potrzebują. Posiadają umiejętność wspólnego okazywania sobie czułości i bliskości. Ufają, są otwarci w relacji i życzliwi. Poczucie bezpieczeństwa pozwala im na poczucie satysfakcji z bycia razem. W sferze seksualnej odczuwają satysfakcję z aktywności seksualnych, nie unikają doświadczeń seksualnych, będąc bardziej otwarte i komunikatywne (Mikulincer i Shaver, 2007). Osoby bezpiecznie przywiązane czują się komfortowo ze swoją seksualnością, są otwarte na seksualne doświadczenia i eksperymenty, charakteryzują się różnorodnością seksualnych zachowań, są bardziej aktywne seksualnie (Feeney i Noller, 2004, Patty, 1993; Brennan i Shaver, 1995).

Styl ambiwalentno-lękowy opiera się na niepokoju o trwałość związku. Osoby z takim stylem mogą odczuwać chorobliwą zazdrość i brak zaufania, stosując groźby, np. że odejdą, bywają agresywne, impulsywne, zmuszając partnera do stabilizacji więzi. Gdy partner reaguje złością na tego typu zachowania, są w stanie stać się uległe i przekuć złość w zachowania opiekuńcze. Utożsamiają miłość i intymność ze „zlewaniem się w jedno”, zatracają granice i dążą do emocjonalnego zlania się z partnerem. Mają niskie poczucie własnej wartości, są pełne wątpliwości. Potrafią się porównywać do poprzednich partnerów ukochanej osoby. Zakochują się łatwo, ale powierzchownie. Oczekują od partnerów podziwiania, ciągłej uwagi, troski i spełniania oczekiwań. Częściej miewają przypadkowych partnerów seksualnych (Feeney i Noller, 2004; Bogaert i Sadava, 2002). By uniknąć odrzucenia, częściej angażują się w seks bez ochoty. Sam seks i zgoda na seks kosztem satysfakcji seksualnej staje się narzędziem ustalającym przywiązanie i bliskość. Doświadczają więcej lęku wobec seksu, częściej mogą zdradzać.

Kolejno styl unikowy opiera się na braku umiejętności nawiązywania z partnerem bliskich i otwartych relacji. Często odczuwanymi stanami bywają zażenowanie i zdenerwowanie, gdy partner oczekuje bliskości. Osoby takie nie mają potrzeby zwierzeń, są mało spontaniczne i otwarte na rozmowę. Nie ufają partnerom. Zawierając nowe znajomości, hamują się przed okazywaniem emocji, unikając odrzucenia. Potrzeba zbliżenia wywołuje lęk. W stałych relacjach kontrolują partnerów, bywają nadopiekuńcze. Osoby z takim stylem poszukują głównie dystansu. Do częstych zachowań będzie należało unikanie zbliżeń, nieprzywiązywanie większej uwagi do seksualności, angażowanie się w krótkotrwałe, intymne relacje z partnerami niewymagającymi zaangażowania emocjonalnego. Osoby te seks oceniają mniej przyjemnie, motywem nie jest przyjemność ani bliskość. Seks staje się elementem dystansu i kontroli.

Genogram jako narzędzie diagnostyczne i terapeutyczne

Dotychczasowa wiedza na temat wpływu stylów przywiązania na relacje partnerskie w życiu dorosłym i na sferę seksualną utwierdza w przekonaniu, że warto poszukiwać odpowiedzi, jakimi stylami charakteryzuje się para pojawiająca się w naszym gabinecie. Zataczając krąg w myśleniu, w jaki sposób możemy komunikować się z klientami, by zdobywać wiedzę dotyczącą myśli, uczuć, zachowań w obrazie stylów przywiązania, wracamy do wspomnianego wcześniej genogramu rodziny.

Genogram jest narzędziem diagnostycznym i terapeutycznym, z którego korzystają najczęściej terapeuci systemowi. Za jego pomocą możemy przyglądać się wzorcom i typom relacji występujących pomiędzy poszczególnymi członkami rodziny na przestrzeni ich całego życia. Jest jednym ze sposobów, którym można określać style przywiązania występujące u klientów zgłaszających się do gabinetu np. z problemem w sferze seksualnej. Podczas rysowania, zadając szereg pytań, określamy, jakie style przywiązania w rodzinie możemy odnaleźć oraz jakie relacje tworzą partnerzy sami ze sobą i jakie tworzą lub tworzyli z innymi bliskimi.

Genogram sam w sobie jest graficznym przedstawieniem rodziny, który służy terapeucie do zbierania informacji na temat rodziny, począwszy od jej charakterystyki, poznania ważnych przekazów, historii, legend rodzinnych, problemów, wyzwań i zasobów, aż po powiązania i typy relacji – symboliczne drzewo genealogiczne z nakreślonymi relacjami. Do pięciu podstawowych zasad gromadzenia wiedzy na bazie genogramu należy przechodzenie (de Barbaro B., 1999):

  • od aktualnego problemu do szerszego kontekstu rodzinnego, w jakim ten problem można zobaczyć,
  • od wewnętrznych spraw rodzinnych do szerszej rodziny i społecznego kontekstu rodzinnego,
  • od aktualnej sytuacji rodziny do historycznej chronologii wydarzeń w rodzinie,
  • od łatwych pytań do trudnych, które mogą wywoływać lęk,
  • od oczywistych faktów przechodzi się do przypuszczeń co do sposobu funkcjonowania poszczególnych członków rodziny i do związków rodzinnych mogących być podstawą do sformułowania hipotez dotyczących np. wzorów rodzinnych.

Tworzenie genogramu podczas sesji terapeutycznej

Zanim jednak zaczniemy zbierać informacje z genogramu i zadawać pytania dotyczące relacji, musimy razem z klientem go narysować. Zamieszczamy na nim w formie symbolicznej członków rodziny, imiona, nazwiska, przezwiska, daty narodzin, śmierci. Zaznaczamy małżeństwa, separacje, rozwody, miejsca zamieszkania, zawód, wykształcenie oraz relacje lub ich brak, konflikty i inne ważne dla klienta informacje (choroby, powtarzające się historie). Za pomocą genogramu mamy więc możliwość poznania i zobrazowania relacji między partnerami i innymi bliskimi osobami. Możemy poprzyglądać się im w pewnym kontekście czasowym. Zapytać, jakie relacje budowali w dzieciństwie, a jakie teraz, gdy są już dorośli. Tworząc charakterystykę rodziny i relacji, wykorzystując całą bazę wiedzy, wybierając te obszary, które są dla niego ważne w kształtowaniu obrazu klienta i jego problemu, terapeuta pyta, pyta i jeszcze raz pyta.

To właśnie pytania są kluczowym aspektem w tworzeniu genogramu i określaniu stylów przywiązania. To dzięki nim możemy zebrać potrzebne informacje i dodatkowo dokonać analizy w szerszym zakresie, dochodząc do wiedzy, jakimi stylami przywiązania charakteryzuje się para i jakimi stylami cechują się pozostali, ważni dla klienta członkowie rodziny.

Poniżej zapraszam do zapoznania się z możliwymi pytaniami, które można zadać podczas rysowania genogramu. Pomogą nam one nakreślić kontekst rodzinny, opisać relacje z osobami bliskimi, opowiedzieć o aktualnych relacjach, w tym o stylach przywiązania, nie zapominając o kontekście sfery seksualnej:

  • Jak określiłbyś relacje występujące w swojej rodzinie?
  • Jaką relację tworzyli twoi rodzice, jakim byli małżeństwem? Czy mieli jakieś problemy, konflikty? Jak wyglądały inne małżeństwa w rodzinie?
  • Czy ktoś w rodzinie miał problemy z dziećmi? Jak wy sobie radzicie ze swoimi dziećmi?
  • Jakie relacje były i są między rodzeństwem?
  • Kto w rodzinie był uznawany za silnego, a kto za słabego?
  • Kto był dominujący, a kto uległy, podporządkowany?
  • Którzy członkowie rodziny są ze sobą niezwykle blisko?
  • Czy są osoby w rodzinie, które nie stworzyły bliskich relacji? Jak myślisz, dlaczego?
  • Na kim można było polegać i do kogo można było zwrócić ...

Kup prenumeratę Premium, aby otrzymać dostęp do dalszej części artykułu

oraz 254 pozostałych tekstów.
To tylko 39 zł miesięcznie.

Przypisy